
- Ma túy đá, ke, kẹo, cỏ (cần sa), bóng cười và rượu đều có thể gây rối loạn tâm thần: hoang tưởng bị hại, ảo thanh, kích động, trầm cảm, mất ngủ.
- Cần đánh giá an toàn ngay khi người dùng có hành vi kích động, bạo lực hoặc ý định tự sát.
- Tâm lý trị liệu và gia đình là trụ cột giúp phòng tái sử dụng – hiện chưa có hóa dược “cai” đặc hiệu cho ma túy đá.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ cho từng người bệnh.
Mỗi người bệnh là một chỉnh thể khác biệt. Cùng một bệnh nhưng cơ thể, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh của mỗi người không ai giống ai. Vì vậy mỗi người bệnh có một phác đồ điều trị cá nhân hóa, độc bản, do bác sĩ xây dựng sau khi thăm khám trực tiếp. Việc sử dụng hóa dược (nếu cần) hoàn toàn theo phác đồ của bác sĩ; bài viết không đưa ra lời khuyên về sử dụng hóa dược.
Bạn đọc thân mến,
“Con tôi chơi đá với bạn bè một thời gian, giờ thì đêm không ngủ, cứ bảo có người cầm dao đuổi theo, nghe tiếng người bàn tán muốn hại nó.” Những cuộc gọi như vậy đến phòng khám ngày càng nhiều. Ma túy tổng hợp, bóng cười, cần sa… đã len lỏi vào giới trẻ, và hậu quả về tâm thần nhiều khi nặng nề hơn gia đình tưởng.
Rối loạn tâm thần do chất là gì?
Là các rối loạn tâm thần xuất hiện trong khi hoặc sau khi sử dụng chất tác động thần kinh – trong lúc say, lúc cai, hoặc kéo dài sau đó. Các chất thường gặp tại Việt Nam:
- Đá (methamphetamine): gây “ngáo đá” – hoang tưởng bị hại, bị theo dõi, ảo thanh, kích động, có thể dẫn đến hành vi bạo lực, tự sát.
- Ke (ketamine), kẹo (MDMA): rối loạn tri giác, cảm giác tách rời bản thân, lo âu, trầm cảm sau khi dùng.
- Cỏ (cần sa – THC): có thể khởi phát loạn thần ở người trẻ, nhất là người có yếu tố gia đình; giảm động lực, trí nhớ.
- Bóng cười (khí N₂O): dùng nhiều gây thiếu vitamin B12, tổn thương tủy sống, dây thần kinh (tê bì, yếu chân, đi loạng choạng), kèm rối loạn tâm thần.
- Rượu: loạn thần do rượu, sảng rượu khi cai (run, vã mồ hôi, nhìn thấy côn trùng, kích động) – có thể nguy hiểm tính mạng.
Dấu hiệu nhận biết
- Thức nhiều đêm liền, rồi ngủ li bì; sụt cân nhanh.
- Nghi ngờ, sợ hãi vô cớ, cho rằng có người theo dõi, hãm hại; nói chuyện một mình.
- Cáu gắt, kích động, đập phá; hoặc ngược lại buồn chán, mất động lực.
- Thay đổi bạn bè, nói dối, cần tiền bất thường; đồ dùng lạ (ống hút, bóng bay, giấy bạc).
Điều trị như thế nào?
1. Cắt cơn và đảm bảo an toàn
Giai đoạn đầu tập trung vào an toàn cho người bệnh và gia đình: đánh giá loạn thần, nguy cơ bạo lực, tự sát; điều trị nội trú khi cần. Hóa dược (nếu cần) được bác sĩ chỉ định theo phác đồ cá nhân hóa của từng người bệnh.
2. Tâm lý trị liệu – trụ cột phòng tái sử dụng
Cắt cơn chỉ là bước đầu. Điều quyết định người bệnh có quay lại với chất hay không nằm ở giai đoạn phục hồi:
- Phỏng vấn tạo động lực: giúp người bệnh tự nhận ra mong muốn thay đổi, thay vì bị ép buộc.
- Liệu pháp nhận thức – hành vi phòng tái sử dụng: nhận diện tình huống nguy cơ, cơn thèm; kỹ năng từ chối; cách quản lý căng thẳng không cần đến chất.
- Củng cố tích cực: ghi nhận, khen thưởng những tuần giữ được “sạch chất”.
- Tư vấn và can thiệp gia đình: giúp gia đình vừa kiên quyết vừa yêu thương, không buông bỏ, không bao che.
Nghiên cứu nói gì?
Phân tích tổng hợp mạng lưới của De Crescenzo và cộng sự (2018, PLOS Medicine) về các can thiệp tâm lý – xã hội cho người nghiện amphetamine và cocaine cho thấy củng cố tích cực (khen thưởng khi xét nghiệm âm tính), kết hợp với tiếp cận củng cố cộng đồng, là can thiệp hiệu quả nhất. Đến nay chưa có hóa dược đặc hiệu được phê duyệt để điều trị nghiện ma túy đá – vì vậy tâm lý trị liệu là trụ cột.
3. Điều trị bệnh lý đi kèm
Nhiều người dùng chất có sẵn trầm cảm, lo âu, ADHD, hoặc dùng chất để “tự chữa” mất ngủ, căng thẳng. Điều trị các bệnh này giúp giảm nguy cơ tái sử dụng. Người dùng bóng cười cần được khám và bổ sung vitamin B12 theo chỉ định.
Gia đình nên làm gì?
- Bình tĩnh, không la mắng, đánh đập khi người bệnh đang say hoặc kích động – đảm bảo an toàn trước.
- Đưa đi khám chuyên khoa sớm, đừng chờ “tự bỏ”.
- Kiểm soát tiền bạc, giảm tiếp xúc với nhóm bạn sử dụng chất.
- Đồng hành lâu dài – tái sử dụng có thể xảy ra, đó là lúc cần điều chỉnh kế hoạch chứ không phải buông xuôi.
Điều trị tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Đánh giá loạn thần, nguy cơ an toàn; phối hợp chuyển điều trị nội trú khi cần.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ.
- Tâm lý trị liệu song hành ngay từ đầu: tạo động lực, phòng tái sử dụng cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng.
- Tư vấn gia đình và theo dõi lâu dài.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp
Ngáo đá có chữa được không?
Loạn thần do ma túy đá thường thuyên giảm khi ngừng chất và được điều trị đúng. Tuy nhiên nếu tiếp tục sử dụng, triệu chứng dễ tái phát và có thể kéo dài. Phòng tái sử dụng là then chốt.
Hít bóng cười có hại không?
Có. Dùng bóng cười nhiều gây thiếu vitamin B12, tổn thương tủy sống và dây thần kinh (tê bì, yếu chân), kèm lo âu, trầm cảm, loạn thần. Cần khám ngay khi có tê yếu chân tay.
Gia đình nên làm gì khi người thân lên cơn ngáo đá?
Giữ bình tĩnh, không đối đầu, cất vật nguy hiểm, giữ khoảng cách an toàn và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở chuyên khoa.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. Drugs (psychoactive) – Health topic. who.int
- De Crescenzo F, Ciabattini M, D’Alò GL, et al. Comparative efficacy and acceptability of psychosocial interventions for individuals with cocaine and amphetamine addiction: a systematic review and network meta-analysis. PLoS Med. 2018;15(12):e1002715. doi:10.1371/journal.pmed.1002715
- National Institute for Health and Care Excellence. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking and alcohol dependence (CG115). 2011. nice.org.uk
- United Nations Office on Drugs and Crime. World Drug Report. unodc.org
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám của bác sĩ. Việc sử dụng hóa dược hoàn toàn theo phác đồ điều trị cá nhân hóa của bác sĩ.
