
- Mất ngủ kinh niên là khó ngủ, khó duy trì giấc hoặc dậy quá sớm ít nhất 3 đêm mỗi tuần, kéo dài từ 3 tháng, gây mệt mỏi ban ngày.
- Liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ (CBT-I) là lựa chọn đầu tay theo khuyến cáo quốc tế, hiệu quả bền vững hơn hóa dược.
- Mất ngủ thường đi cùng lo âu, trầm cảm – điều trị bệnh gốc giúp giấc ngủ cải thiện bền vững.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ cho từng người bệnh.
Mỗi người bệnh là một chỉnh thể khác biệt. Cùng một bệnh nhưng cơ thể, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh của mỗi người không ai giống ai. Vì vậy mỗi người bệnh có một phác đồ điều trị cá nhân hóa, độc bản, do bác sĩ xây dựng sau khi thăm khám trực tiếp. Việc sử dụng hóa dược (nếu cần) hoàn toàn theo phác đồ của bác sĩ; bài viết không đưa ra lời khuyên về sử dụng hóa dược.
Bạn đọc thân mến,
“Mười hai giờ đêm tôi vẫn nằm trằn trọc, ba giờ sáng tỉnh giấc là thức luôn đến sáng. Ban ngày đầu óc mụ mị, làm gì cũng không nổi.” Mất ngủ là lý do rất nhiều người tìm đến phòng khám tâm thần – và cũng là triệu chứng làm người bệnh suy sụp nhanh nhất. Tin tốt là mất ngủ kinh niên điều trị được, và cách hiệu quả nhất lại không phải là hóa dược ngủ.
Thế nào là mất ngủ kinh niên?
Người trưởng thành trung bình cần khoảng 7–8 giờ ngủ mỗi đêm, dù có người cần nhiều hơn, có người ít hơn. Một đêm ngủ gồm 4–5 chu kỳ, mỗi chu kỳ khoảng 90 phút, xen kẽ giữa ngủ sâu và giai đoạn mơ (REM). Mất ngủ kinh niên được chẩn đoán khi:
- Khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ (hay thức giấc giữa đêm) hoặc dậy quá sớm không ngủ lại được;
- Xảy ra ít nhất 3 đêm mỗi tuần, kéo dài từ 3 tháng trở lên;
- Gây mệt mỏi, giảm tập trung, cáu gắt, ảnh hưởng công việc ban ngày – dù có đủ điều kiện để ngủ.
Khoảng 30–40% người trưởng thành than phiền mất ngủ trong một năm, và một phần đáng kể trong số đó trở thành mất ngủ mạn tính.
Vì sao mất ngủ kéo dài?
Mất ngủ thường bắt đầu sau một căng thẳng (công việc, gia đình, bệnh tật). Điều đáng nói là mất ngủ vẫn tiếp diễn ngay cả khi nguyên nhân ban đầu đã qua, vì những thói quen và suy nghĩ hình thành trong lúc mất ngủ: nằm trên giường quá lâu, ngủ bù ban ngày, lo lắng “đêm nay lại không ngủ được”, dùng điện thoại trên giường. Giường ngủ dần trở thành nơi “gắn với trằn trọc” thay vì gắn với giấc ngủ.
Mất ngủ cũng rất hay là biểu hiện của bệnh khác: trầm cảm (đặc biệt thức giấc giữa đêm, dậy sớm), rối loạn lo âu (khó vào giấc vì suy nghĩ miên man), đau mạn tính, ngừng thở khi ngủ, hoặc do rượu, cà phê.
Điều trị mất ngủ kinh niên như thế nào?
1. CBT-I – liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (trụ cột)
CBT-I là chương trình có cấu trúc, thường 4–8 buổi, gồm:
- Kiểm soát kích thích: chỉ lên giường khi buồn ngủ; nếu nằm 20 phút không ngủ được thì ra khỏi giường làm việc nhẹ nhàng, khi buồn ngủ mới quay lại – để não “học lại” rằng giường là nơi để ngủ.
- Giới hạn thời gian nằm giường: rút ngắn thời gian nằm cho khớp với thời gian ngủ thực tế, rồi tăng dần – giúp giấc ngủ sâu và liền mạch hơn.
- Điều chỉnh suy nghĩ về giấc ngủ (“phải ngủ đủ 8 tiếng nếu không sẽ ốm”), giảm áp lực phải ngủ.
- Vệ sinh giấc ngủ và thư giãn trước khi ngủ.
Nghiên cứu nói gì?
Hiệp hội Bác sĩ Hoa Kỳ (ACP, 2016) khuyến cáo mạnh CBT-I là điều trị đầu tay cho mất ngủ mạn tính ở người lớn. Phân tích tổng hợp của Trauer và cộng sự (2015, Annals of Internal Medicine) cho thấy CBT-I giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ khoảng 19 phút và giảm thời gian thức giấc giữa đêm khoảng 26 phút; hiệu quả này duy trì sau khi kết thúc điều trị – điều mà hóa dược ngủ thường không làm được.
2. Hóa dược – theo phác đồ cá nhân hóa của bác sĩ
Hóa dược chỉ là một phần trong phác đồ và không phải người bệnh nào cũng cần. Mỗi người, mỗi cơ thể là một chỉnh thể khác biệt; cùng một bệnh nhưng biểu hiện, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh sống không ai giống ai. Vì vậy, có dùng hóa dược hay không, dùng loại nào, trong bao lâu đều do bác sĩ quyết định trong phác đồ cá nhân hóa, độc bản của từng người bệnh sau khi thăm khám trực tiếp. Người bệnh sử dụng hóa dược theo đúng phác đồ và hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
3. Thói quen giúp ngủ ngon
- Dậy đúng một giờ mỗi sáng, kể cả cuối tuần.
- Không ngủ trưa quá 20–30 phút.
- Không cà phê, trà đặc sau 14 giờ; không rượu buổi tối.
- Tắt điện thoại, máy tính trước khi ngủ khoảng 1 giờ.
- Vận động ban ngày, ra ánh sáng tự nhiên buổi sáng.
Khi nào cần đi khám?
Khi mất ngủ kéo dài trên 1 tháng; khi kèm buồn chán, lo âu, ý nghĩ tiêu cực; khi ngáy to, ngưng thở khi ngủ.
Điều trị tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Thăm khám tìm nguyên nhân: lo âu, trầm cảm, bệnh cơ thể, hóa dược đang dùng; hướng dẫn ghi nhật ký giấc ngủ.
- Trị liệu nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng.
- Phác đồ cá nhân hóa, độc bản: hóa dược (nếu cần) do bác sĩ chỉ định theo phác đồ riêng của từng người bệnh.
- Điều trị bệnh gốc và tái khám đến khi giấc ngủ ổn định.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp
Mất ngủ kinh niên có chữa khỏi được không?
Có. CBT-I giúp phần lớn người bệnh cải thiện rõ giấc ngủ và hiệu quả kéo dài. Khi mất ngủ do trầm cảm hay lo âu, điều trị bệnh gốc giúp giấc ngủ hồi phục bền vững.
Nằm mãi không ngủ được thì nên làm gì?
Nếu nằm khoảng 20 phút không ngủ được, hãy ra khỏi giường, làm việc nhẹ nhàng dưới ánh sáng dịu, khi buồn ngủ mới quay lại giường. Không xem điện thoại, không nhìn đồng hồ liên tục.
Mất ngủ có phải dấu hiệu trầm cảm không?
Có thể. Thức giấc giữa đêm, dậy quá sớm kèm buồn chán, mất hứng thú là dấu hiệu gợi ý trầm cảm. Nên đi khám chuyên khoa tâm thần để được đánh giá.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- Qaseem A, Kansagara D, Forciea MA, et al. Management of chronic insomnia disorder in adults: a clinical practice guideline from the American College of Physicians. Ann Intern Med. 2016;165(2):125–133. doi:10.7326/M15-2175
- Trauer JM, Qian MY, Doyle JS, et al. Cognitive behavioral therapy for chronic insomnia: a systematic review and meta-analysis. Ann Intern Med. 2015;163(3):191–204. doi:10.7326/M14-2841
- Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám của bác sĩ. Việc sử dụng hóa dược hoàn toàn theo phác đồ điều trị cá nhân hóa của bác sĩ.
