[Tham vấn chuyên môn: ThS.BS Đinh Hữu Uân – International Fellow, Hiệp hội Tâm thần Mỹ (APA)]
1. Định nghĩa Y khoa Nền tảng: Bản chất của rối loạn do chất kích thích hệ thần kinh trung ương
Trong các loại chất gây nghiện, nhóm chất dạng Amphetamine (ATS) bao gồm Methamphetamine (thường gọi là “Đá”) và MDMA (thường gọi là “Kẹo” hoặc thuốc lắc) là những hóa chất có khả năng kích thích trực tiếp và cường độ cao lên hệ thần kinh trung ương.
Theo Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5) và Bảng Phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-10) mã F15, tình trạng lạm dụng nhóm chất này dẫn đến Rối loạn tâm thần và hành vi đặc trưng bởi hội chứng hoang tưởng, ảo giác và sự biến đổi nhân cách rõ rệt. Đây không phải là trạng thái tâm lý nhất thời mà là một sự ngộ độc thần kinh cấp tính và mạn tính.
2. Góc nhìn xã hội và những hiểu lầm thường gặp
Khi người bệnh có những hành vi bất thường, lo sợ bị theo dõi hay cáu gắt vô cớ, gia đình và xã hội thường gán cho họ những danh xưng như “ngáo đá”, “mất trí”, hoặc cho rằng họ trở nên tàn ác do bản tính xấu xa. Những cuộc tranh cãi, mắng mỏ thường diễn ra với hy vọng người bệnh sẽ “tỉnh ngộ”.
Dưới góc nhìn y khoa, người bệnh lúc này hoàn toàn không có khả năng “tỉnh ngộ” bằng ý chí. Bộ não của họ đã bị hóa chất nhân tạo làm cho tổn thương thực thể. Khả năng phân biệt thực tế đã bị phá vỡ. Những hình ảnh đe dọa hay tiếng nói họ nghe thấy là hoàn toàn có thật đối với hệ thần kinh đang bị ngộ độc của họ. Việc dùng lý lẽ hay bạo lực để đe dọa không những không có tác dụng mà còn kích hoạt trung tâm phòng vệ trong não, khiến người bệnh dễ có các hành vi hoảng loạn hơn. Sự hỗ trợ đúng đắn là tiếp cận bằng y khoa để thiết lập lại sự cân bằng hóa học.
3. Cơ chế sinh học: Sự ép buộc giải phóng và cạn kiệt Dopamine/Serotonin
Sự thay đổi hành vi đến từ sự tàn phá trực tiếp vào “Hệ thống khen thưởng” (Reward System) của não bộ.
- Với Methamphetamine (Đá): Hóa chất này ép tế bào não phải phóng thích ồ ạt một lượng Dopamine cao gấp hàng chục lần mức sinh lý bình thường. Sự dư thừa Dopamine quá mức tại con đường mesolimbic gây ra hiện tượng hoang tưởng và ảo giác (tương tự như cơ chế của bệnh tâm thần phân liệt).
- Với MDMA (Kẹo): Hóa chất này ép não bộ giải phóng cạn kiệt kho dự trữ Serotonin (chất điều hòa cảm xúc và giấc ngủ).
Sau pha kích thích ban đầu, các thụ thể tiếp nhận hóa chất trên bề mặt tế bào não bị quá tải và tổn thương. Đồng thời, kho dự trữ Dopamine và Serotonin hoàn toàn cạn kiệt. Hệ quả là vỏ não trước trán (trung tâm kiểm soát logic) bị ức chế, trong khi hạch hạnh nhân (trung tâm sợ hãi) hoạt động quá mức, tạo ra các phản ứng hoang tưởng dai dẳng.
4. Nhận diện lâm sàng: Các dấu hiệu thường gặp
Bệnh lý này có những biểu hiện đời thường rất đặc trưng do sự rối loạn của hệ thần kinh giao cảm và hệ viền:
- Hoang tưởng bị hại và theo dõi: Người bệnh luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ. Họ bịt kín các khe cửa, tháo tung các thiết bị điện tử vì cho rằng có gắn camera nghe lén, hoặc khẳng định có người đang âm mưu hãm hại mình.
- Ảo giác xúc giác (Formication): Rất phổ biến ở người dùng “Đá”, họ luôn có cảm giác ngứa ngáy, như có côn trùng bò dưới da, dẫn đến việc cào gãi liên tục gây trầy xước.
- Biểu hiện thể chất: Hoạt động không ngừng nghỉ, nhai liên tục hoặc nghiến răng (jaw clenching), đồng tử giãn to, không có nhu cầu ăn ngủ trong nhiều ngày liền.
- Hội chứng “Rơi vỡ” (Crash): Sau khi ngừng sử dụng, người bệnh rơi vào trạng thái trầm cảm sâu sắc, ngủ li bì nhiều ngày, cơ thể rã rời và cảm thấy trống rỗng tột độ do lượng Serotonin đã cạn kiệt.
5. Phác đồ hỗ trợ và can thiệp chuyên khoa
Việc xích, trói hay nhốt người bệnh tại nhà không giải quyết được tình trạng hoang tưởng nội sinh và có thể gây nguy hiểm. Tại Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm Thần BS Uân, phác đồ can thiệp ưu tiên sử dụng các nhóm hóa dược chuyên biệt (như thuốc chống loạn thần thế hệ mới) nhằm phong bế các thụ thể Dopamine đang bị kích thích quá mức, cắt đứt các cơn hoang tưởng và ảo giác. Đồng thời, các loại thuốc điều hòa cảm xúc sẽ được sử dụng để hỗ trợ phục hồi lượng Serotonin đã mất, làm giảm hội chứng trầm cảm sau sử dụng. Khi hệ thống dẫn truyền thần kinh được khôi phục, nhận thức của người bệnh sẽ dần trở lại trạng thái ổn định.
Thông tin liên hệ can thiệp chuyên khoa:
- Địa chỉ: Cơ sở Times City / Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm Thần BS Uân – Shop 08, Tầng 1 Tòa nhà Park 12, Times City, Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
- Hotline hỗ trợ: 0913.511.475
- (Lưu ý: Đối với trường hợp bệnh nhân đang trong trạng thái hoang tưởng, hoảng loạn, người nhà cần liên hệ hotline trước để được hướng dẫn cách tiếp cận an toàn).
