
- Cứ khoảng 7 trẻ 10–19 tuổi thì có 1 trẻ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần (WHO); áp lực học tập, thi cử, bắt nạt, mâu thuẫn gia đình là những yếu tố hay gặp.
- Ở tuổi học đường, trầm cảm thường biểu hiện bằng cáu gắt, thức đêm, nghiện game, học sút – thay vì buồn rõ ràng.
- Tâm lý trị liệu cùng sự đồng hành của gia đình và nhà trường là trụ cột.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ cho từng người bệnh.
Mỗi người bệnh là một chỉnh thể khác biệt. Cùng một bệnh nhưng cơ thể, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh của mỗi người không ai giống ai. Vì vậy mỗi người bệnh có một phác đồ điều trị cá nhân hóa, độc bản, do bác sĩ xây dựng sau khi thăm khám trực tiếp. Việc sử dụng hóa dược (nếu cần) hoàn toàn theo phác đồ của bác sĩ; bài viết không đưa ra lời khuyên về sử dụng hóa dược.
Bạn đọc thân mến,
“Con tôi lớp 9, dạo này đóng cửa phòng suốt, nói gì cũng cáu, đêm thức đến 2–3 giờ sáng chơi điện thoại, điểm số tụt dốc. Bố mẹ mắng thì con càng im lặng.” Đây là câu chuyện chúng tôi nghe rất nhiều vào mùa thi. Không ít phụ huynh chỉ đưa con đi khám khi phát hiện những vết cắt trên tay con, hay khi con nói “con không muốn sống nữa”.
Rối nhiễu tâm lý tuổi học đường là gì?
Là những rối loạn về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, học tập xuất hiện ở trẻ trong độ tuổi đi học – nhất là tuổi vị thành niên (10–19 tuổi). Nhiều rối loạn tâm thần bắt đầu hình thành từ giai đoạn này, gắn với sự phát triển của não bộ và hoàn cảnh sống. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, cứ khoảng 7 trẻ trong độ tuổi 10–19 thì có 1 trẻ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần; tự sát là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người trẻ.
Những yếu tố hay gây rối nhiễu
- Áp lực học tập, thi cử, kỳ vọng quá lớn của gia đình;
- Chuyển trường, thay đổi thầy cô, bạn bè;
- Bị trêu chọc, bắt nạt, bạo lực học đường, kể cả trên mạng;
- Gia đình xáo trộn: cha mẹ mâu thuẫn, ly hôn, ốm đau;
- Dùng điện thoại, game quá nhiều; thiếu ngủ kéo dài.
Dấu hiệu cha mẹ cần chú ý
- Cảm xúc: cáu gắt, dễ nổi nóng vì chuyện rất nhỏ (ở tuổi này trầm cảm thường biểu hiện bằng cáu giận hơn là buồn); khóc nhiều, lo lắng quá mức trước kỳ thi.
- Hành vi: thu mình, ít nói, đóng cửa phòng; bỏ những sở thích cũ; nghiện game, mạng xã hội; trốn học.
- Giấc ngủ, ăn uống: thức trắng đêm, ngủ ngày; ăn quá ít hoặc quá nhiều.
- Học tập: giảm tập trung, trí nhớ kém, học sút rõ rệt.
- Cơ thể: hay kêu đau đầu, đau bụng, buồn nôn trước giờ đi học, đi thi.
Điều trị như thế nào?
1. Tâm lý trị liệu và gia đình – trụ cột
- Trò chuyện riêng với con: nhiều em chỉ mở lòng khi được nói chuyện riêng với chuyên gia, không có bố mẹ ngồi bên.
- Liệu pháp nhận thức – hành vi cho thiếu niên: nhận ra những suy nghĩ tiêu cực (“mình vô dụng”, “thi trượt là hết”), học kỹ năng giải quyết vấn đề, quản lý căng thẳng, kỹ năng ứng phó với bắt nạt.
- Tư vấn cha mẹ: cách lắng nghe không phán xét, giảm áp lực điểm số, kỷ luật tích cực thay vì la mắng, quản lý thời gian dùng điện thoại.
- Phối hợp nhà trường khi cần: giảm tải tạm thời, can thiệp khi bị bắt nạt.
Nghiên cứu nói gì?
Phân tích tổng hợp mạng lưới của Zhou và cộng sự (2020, The Lancet Psychiatry) về điều trị trầm cảm ở trẻ em và thiếu niên cho thấy không có hóa dược nào khi dùng đơn thuần hiệu quả hơn tâm lý trị liệu đơn thuần. Điều này nhấn mạnh vai trò trụ cột của tâm lý trị liệu ở lứa tuổi học đường.
2. Hóa dược – theo phác đồ cá nhân hóa của bác sĩ
Hóa dược chỉ là một phần trong phác đồ và không phải người bệnh nào cũng cần. Mỗi người, mỗi cơ thể là một chỉnh thể khác biệt; cùng một bệnh nhưng biểu hiện, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh sống không ai giống ai. Vì vậy, có dùng hóa dược hay không, dùng loại nào, trong bao lâu đều do bác sĩ quyết định trong phác đồ cá nhân hóa, độc bản của từng người bệnh sau khi thăm khám trực tiếp. Người bệnh sử dụng hóa dược theo đúng phác đồ và hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Cha mẹ có thể làm gì mỗi ngày?
- Dành 15 phút mỗi tối để lắng nghe con, không vừa nghe vừa xem điện thoại.
- Khen nỗ lực thay vì chỉ khen điểm số.
- Giữ giờ ngủ ổn định, cất điện thoại ngoài phòng ngủ ban đêm.
- Cùng con vận động, thể thao.
- Đừng so sánh con với “con nhà người ta”.
Điều trị tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Thăm khám, trò chuyện riêng với trẻ; trắc nghiệm cảm xúc, lo âu, trầm cảm, đánh giá nguy cơ tự hại.
- Tâm lý trị liệu song hành ngay từ đầu cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng, tư vấn cha mẹ.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ.
- Phối hợp gia đình, nhà trường, đồng hành suốt năm học.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con bị trầm cảm hay chỉ là tuổi dậy thì?
Thay đổi tâm trạng thoáng qua là bình thường ở tuổi dậy thì. Nhưng nếu con cáu gắt, thu mình, mất hứng thú, mất ngủ, học sút kéo dài trên 2 tuần, hoặc nói về cái chết, cần đưa con đi khám.
Con không chịu đi khám thì phải làm sao?
Hãy nói với con về những điều con đang thấy khó chịu như mất ngủ, mệt mỏi, căng thẳng thi cử, thay vì nói “con bị bệnh”. Có thể để con tự chọn thời gian, và cho con nói chuyện riêng với chuyên gia.
Con nghiện game có phải bệnh không?
Khi chơi game mất kiểm soát, ưu tiên game hơn mọi hoạt động khác và kéo dài dù đã gây hậu quả rõ rệt, đó có thể là rối loạn chơi game – đã được WHO đưa vào phân loại bệnh quốc tế ICD-11. Nghiện game cũng hay đi kèm trầm cảm, lo âu, ADHD.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. Mental health of adolescents – Fact sheet. who.int
- Zhou X, Teng T, Zhang Y, et al. Comparative efficacy and acceptability of antidepressants, psychotherapies, and their combination for acute treatment of children and adolescents with depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2020;7(7):581–601. doi:10.1016/S2215-0366(20)30137-1
- National Institute for Health and Care Excellence. Depression in children and young people: identification and management (NG134). 2019. nice.org.uk
- ODI, UNICEF Việt Nam. Sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội của trẻ em và thanh niên tại một số tỉnh và thành phố ở Việt Nam. Hà Nội; 2018.
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám của bác sĩ. Việc sử dụng hóa dược hoàn toàn theo phác đồ điều trị cá nhân hóa của bác sĩ.
