
- Hoang tưởng là niềm tin sai lệch, không có thật nhưng người bệnh tin tuyệt đối; ảo giác là nghe, nhìn thấy những thứ không có thật.
- Hoang tưởng không tự mất đi – cần điều trị chuyên khoa càng sớm càng tốt; hóa dược chống loạn thần là nền tảng.
- Tâm lý trị liệu và can thiệp gia đình song hành giúp giảm đau khổ, tăng tuân thủ điều trị và giảm tái phát.
- Không tranh cãi để “đả thông” hoang tưởng – hãy đưa người bệnh đi khám.
Bạn đọc thân mến,
“Chồng tôi dạo này cứ nghi có người theo dõi, bỏ độc vào thức ăn, đêm không ngủ ngồi canh cửa. Nói thế nào anh ấy cũng không tin.” Nhiều gia đình tìm đến phòng khám trong hoàn cảnh như vậy, sau thời gian dài cố giải thích, tranh cãi mà không có kết quả. Đó là vì hoang tưởng không phải là “nghĩ sai” thông thường – mà là triệu chứng của một rối loạn tâm thần cần điều trị chuyên khoa.
Hoang tưởng, ảo giác là gì?
Hoang tưởng là ý tưởng, phán đoán sai lầm về một sự việc không có thật, nhưng người bệnh tin là hoàn toàn chính xác và không thể thuyết phục được. Hoang tưởng không tự mất đi; nó chỉ thuyên giảm khi bệnh được điều trị.
Ảo giác là tri giác như thật về một sự vật, hiện tượng không hề tồn tại: nghe tiếng nói bình phẩm, ra lệnh; nhìn thấy người, vật không có; ngửi thấy mùi lạ. Người bệnh tiếp nhận ảo giác rõ ràng như người bình thường tiếp nhận thế giới thực.
Hoang tưởng, ảo giác là triệu chứng loạn thần có thể gặp trong nhiều bệnh: rối loạn hoang tưởng, tâm thần phân liệt, trầm cảm nặng có loạn thần, hưng cảm, loạn thần do rượu và chất kích thích (ma túy đá, cần sa…), bệnh lý thần kinh ở người cao tuổi.
Các dạng hoang tưởng thường gặp
- Hoang tưởng bị hại: tin có người theo dõi, lừa đảo, đầu độc, hãm hại mình. Một thiếu sót nhỏ cũng bị phóng đại; người bệnh có thể kiện cáo hoặc có hành vi bạo lực với người mà họ cho là “kẻ thù”.
- Hoang tưởng ghen tuông: tin chắc vợ/chồng không chung thủy dựa trên những “bằng chứng” vô lý; tra hỏi, theo dõi, hành hạ người bạn đời. Gặp ở nam nhiều hơn nữ.
- Hoang tưởng tự cao: tin mình có tài năng, sứ mệnh đặc biệt, có quan hệ với nhân vật vĩ đại.
- Hoang tưởng được yêu: tin một người nổi tiếng, có địa vị cao đang yêu mình; tìm cách gọi điện, gửi thư, đến gặp.
- Hoang tưởng nghi bệnh, dạng cơ thể: tin cơ thể mình có mùi hôi, bị côn trùng ký sinh, nội tạng hỏng – bất chấp mọi kết quả khám.
Rối loạn hoang tưởng đơn thuần hay khởi phát ở tuổi trung niên và cao tuổi; người bệnh có thể vẫn làm việc bình thường ngoài vùng hoang tưởng, nên gia đình dễ chủ quan.
Gia đình nên ứng xử thế nào?
- Không tranh cãi, không cố “đả thông” hoang tưởng – càng tranh cãi người bệnh càng nghi ngờ, xa lánh.
- Lắng nghe cảm xúc (sợ hãi, tức giận) thay vì phản bác nội dung.
- Động viên đi khám vì những vấn đề người bệnh thừa nhận: mất ngủ, căng thẳng, mệt mỏi.
- Cất giữ vật nguy hiểm; không để người bệnh lái xe khi đang kích động.
Điều trị như thế nào?
Hướng dẫn NICE CG178 về loạn thần và tâm thần phân liệt ở người lớn khuyến cáo phối hợp hóa dược chống loạn thần với liệu pháp nhận thức – hành vi cho loạn thần (CBTp) và can thiệp gia đình. Với bệnh lý này, cần nói rõ: hóa dược là nền tảng không thể thiếu để kiểm soát hoang tưởng, ảo giác; tâm lý trị liệu và gia đình là phần song hành giúp người bệnh hồi phục trọn vẹn.
1. Tâm lý trị liệu và can thiệp gia đình – song hành xuyên suốt
- Xây dựng niềm tin giữa người bệnh với bác sĩ – điều kiện tiên quyết để điều trị lâu dài.
- CBT cho loạn thần: không “cãi” với hoang tưởng, mà giúp người bệnh xem xét bằng chứng, giảm sợ hãi và đau khổ do triệu chứng, học cách đối phó với tiếng nói ảo giác.
- Can thiệp gia đình: giúp gia đình hiểu bệnh, giảm căng thẳng, xung đột trong nhà, nhận biết sớm dấu hiệu tái phát.
- Phục hồi chức năng: kỹ năng sinh hoạt, học tập, quay lại công việc.
Nghiên cứu nói gì?
Tổng quan Cochrane về can thiệp gia đình trong tâm thần phân liệt (Pharoah và cộng sự, 2010) cho thấy can thiệp gia đình có thể giảm tần suất tái phát và nhập viện, đồng thời tăng tuân thủ điều trị.
2. Hóa dược chống loạn thần – nền tảng
Hóa dược chống loạn thần giúp giảm dần hoang tưởng, ảo giác, kích động; thường cần vài tuần để thấy hiệu quả rõ. Bác sĩ chọn liều thấp nhất có hiệu quả, theo dõi tác dụng phụ (tăng cân, buồn ngủ, cứng cơ) và điều chỉnh. Điều quan trọng nhất là duy trì đều đặn, không tự ý ngừng khi thấy đỡ.
Nghiên cứu nói gì?
Phân tích tổng hợp của Leucht và cộng sự (2012, The Lancet) trên người bệnh tâm thần phân liệt đã ổn định cho thấy: sau 1 năm, tỷ lệ tái phát ở nhóm tiếp tục hóa dược chống loạn thần là khoảng 27%, so với khoảng 64% ở nhóm ngừng (dùng giả dược).
3. Loại trừ và xử lý nguyên nhân
Khám toàn thân và thần kinh để tìm nguyên nhân thực thể; với loạn thần do ma túy, rượu cần cai và điều trị song song.
Điều trị tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Thăm khám, đánh giá kỹ, loại trừ nguyên nhân do chất kích thích, bệnh thần kinh.
- Hóa dược chống loạn thần liều thấp nhất hiệu quả, theo dõi sát tác dụng phụ.
- Tâm lý trị liệu và tư vấn gia đình song hành cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng.
- Tái khám định kỳ, hướng dẫn gia đình nhận biết sớm dấu hiệu tái phát; chuyển điều trị nội trú khi cần.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp
Hoang tưởng có tự khỏi được không?
Hoang tưởng thường không tự mất đi. Người bệnh cần được điều trị chuyên khoa; khi bệnh được kiểm soát, hoang tưởng mới thuyên giảm dần.
Có nên tranh luận để người bệnh bỏ hoang tưởng không?
Không nên. Tranh cãi khiến người bệnh nghi ngờ, xa lánh gia đình. Hãy lắng nghe cảm xúc và động viên người bệnh đi khám.
Điều trị hoang tưởng có cần dùng hóa dược không?
Có. Với hoang tưởng, ảo giác, hóa dược chống loạn thần là nền tảng điều trị. Tâm lý trị liệu và can thiệp gia đình song hành giúp hồi phục tốt hơn và giảm tái phát.
Ma túy đá có gây hoang tưởng không?
Có. Ma túy đá, cần sa, rượu đều có thể gây loạn thần với hoang tưởng bị hại, ảo thanh. Cần cai chất và điều trị chuyên khoa.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- National Institute for Health and Care Excellence. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178). 2014. nice.org.uk
- Leucht S, Tardy M, Komossa K, et al. Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2012;379(9831):2063–2071. doi:10.1016/S0140-6736(12)60239-6
- Pharoah F, Mari J, Rathbone J, Wong W. Family intervention for schizophrenia. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD000088. doi:10.1002/14651858.CD000088.pub2
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Không tự ý mua, dùng hoặc ngừng hóa dược.
