
- OCD gồm ý nghĩ ám ảnh lặp đi lặp lại, vô lý mà không xua đi được và hành vi cưỡng chế (rửa, kiểm tra, đếm…) để giảm lo âu.
- Liệu pháp phơi nhiễm và ngăn chặn đáp ứng (ERP) là trị liệu có bằng chứng mạnh nhất, là trụ cột điều trị.
- Hóa dược điều hòa serotonin dùng khi OCD vừa, nặng hoặc phối hợp với ERP.
- Người bệnh thường giấu bệnh nhiều năm – đi khám sớm giúp điều trị dễ dàng hơn.
Bạn đọc thân mến,
“Tôi biết cái bát đã sạch rồi nhưng vẫn phải rửa lại năm, sáu lần. Ra khỏi nhà rồi vẫn quay về kiểm tra khóa cửa, kiểm tra bếp ga. Tôi biết là vô lý mà không dừng được.” Đó là nỗi khổ của người mắc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) – còn gọi là rối loạn ám ảnh cưỡng bức, rối loạn ám ảnh nghi thức. Người bệnh thường giữ kín, nên trung bình phải nhiều năm sau khi khởi bệnh họ mới đến gặp bác sĩ tâm thần.
Rối loạn ám ảnh cưỡng chế là gì?
OCD là rối loạn tâm thần mạn tính, gặp ở khoảng 2% dân số, nam và nữ như nhau (nam thường khởi phát sớm hơn). Bệnh gồm hai nhóm triệu chứng:
Ý nghĩ ám ảnh
Là những ý nghĩ, hình ảnh, xung động lặp đi lặp lại, xâm nhập vào đầu một cách cưỡng bức. Người bệnh biết là vô lý, muốn xua đi mà không được. Ví dụ: “cái bát này chưa sạch”, “hình như mình quên khóa cửa sổ”, “mình chưa dán tem vào phong bì” – trong khi thực tế bát đã sạch, cửa đã khóa, tem đã dán. Các ám ảnh thường gặp:
- Sợ bẩn, sợ lây bệnh;
- Sợ gây hại cho người khác;
- Sợ mắc sai lầm; nghi ngờ quá mức;
- Đòi hỏi cân đối, chính xác, hoàn hảo.
Hành vi cưỡng chế
Là hành vi lặp đi lặp lại để “trả lời” ý nghĩ ám ảnh, giúp giảm lo âu – nhưng chỉ tạm thời, nên càng làm càng phải làm nhiều hơn:
- Rửa tay, lau chùi, giặt giũ nhiều lần trong ngày;
- Kiểm tra khóa cửa, bếp, điện liên tục;
- Sắp xếp đồ đạc cho thật ngay ngắn;
- Đếm đi đếm lại một con số;
- Tích trữ đồ vật; nhổ tóc, nhai liên tục…
Khi các ám ảnh và nghi thức chiếm hơn 1 giờ mỗi ngày, gây đau khổ và ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt, đó là bệnh cần điều trị.
Vì sao bị OCD?
OCD có yếu tố gia đình rõ: người có cha mẹ, anh chị em mắc OCD có nguy cơ cao hơn khoảng 4 lần, đặc biệt khi bệnh khởi phát sớm. Nghiên cứu trên sinh đôi cùng trứng cũng cho thấy vai trò của gen. Ở não, có sự rối loạn hoạt động của các vòng mạch thần kinh vỏ não – thể vân và hệ serotonin. Căng thẳng, sang chấn có thể làm bệnh khởi phát hoặc nặng thêm.
Điều trị OCD như thế nào?
1. Liệu pháp phơi nhiễm và ngăn chặn đáp ứng (ERP) – trụ cột
ERP là một dạng liệu pháp nhận thức – hành vi đặc hiệu cho OCD, gồm hai kỹ thuật:
- Phơi nhiễm: người bệnh đối diện có kế hoạch, từ dễ đến khó, với điều mình sợ – chạm vào thứ “bẩn”, rời nhà sau khi khóa cửa một lần.
- Ngăn chặn đáp ứng: không thực hiện nghi thức (không rửa tay, không quay lại kiểm tra) và để lo âu tự giảm dần.
Lúc đầu lo âu tăng lên, nhưng lặp lại nhiều lần, não “học” được rằng điều đáng sợ không xảy ra; ám ảnh và hành vi cưỡng chế giảm dần. Gia đình cũng được hướng dẫn để không “tham gia” vào nghi thức (trả lời trấn an liên tục, rửa thay…).
Nghiên cứu nói gì?
Phân tích tổng hợp mạng lưới của Skapinakis và cộng sự (2016, The Lancet Psychiatry) cho thấy liệu pháp hành vi và liệu pháp nhận thức – hành vi có mức hiệu quả lớn hơn so với hóa dược đơn thuần trong điều trị OCD ở người lớn. Hướng dẫn NICE CG31 khuyến cáo CBT có ERP là điều trị đầu tay.
2. Hóa dược – khi cần
Với OCD mức độ vừa và nặng, hoặc khi kèm trầm cảm, bác sĩ có thể chỉ định hóa dược điều hòa serotonin, phối hợp với ERP. Hóa dược trong OCD thường cần liều cao hơn và thời gian lâu hơn so với điều trị trầm cảm mới thấy hiệu quả (khoảng 8–12 tuần); khi có đáp ứng cần duy trì đủ thời gian, giảm liều từ từ theo chỉ định.
Điều trị mất bao lâu?
Một liệu trình ERP thường kéo dài 12–20 buổi, kèm bài tập về nhà. Phần lớn người bệnh giảm rõ triệu chứng; kỹ năng ERP giúp họ tự xử lý khi ám ảnh quay lại.
Điều trị tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Thăm khám, đánh giá mức độ OCD và trầm cảm, lo âu đi kèm.
- Liệu pháp phơi nhiễm – ngăn chặn đáp ứng (ERP) cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng, hướng dẫn gia đình phối hợp.
- Hóa dược chỉ khi cần, phối hợp với trị liệu.
- Tái khám định kỳ, phòng tái phát.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp
OCD có chữa khỏi được không?
OCD điều trị được. Phần lớn người bệnh giảm rõ ám ảnh và hành vi cưỡng chế với ERP, có hoặc không có hóa dược. Bệnh có xu hướng mạn tính nên cần duy trì kỹ năng và tái khám khi cần.
Rửa tay nhiều có phải là OCD không?
Chưa chắc. Chỉ khi rửa tay do ý nghĩ ám ảnh (sợ bẩn quá mức), lặp lại nhiều lần, chiếm nhiều thời gian và gây khổ sở thì mới nghĩ đến OCD. Cần bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Gia đình nên làm gì khi người thân bị OCD?
Kiên nhẫn, không chế giễu, không ép buộc dừng nghi thức đột ngột, nhưng cũng không tham gia hay chiều theo (trấn an liên tục, làm thay). Hãy cùng người bệnh theo kế hoạch trị liệu.
Có cần dùng hóa dược không?
Với OCD nhẹ, ERP có thể đủ. Với OCD vừa và nặng hoặc kèm trầm cảm, phối hợp hóa dược điều hòa serotonin giúp kết quả tốt hơn.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- National Institute for Health and Care Excellence. Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31). 2005. nice.org.uk
- Skapinakis P, Caldwell DM, Hollingworth W, et al. Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2016;3(8):730–739. doi:10.1016/S2215-0366(16)30069-4
- Stein DJ, Costa DLC, Lochner C, et al. Obsessive-compulsive disorder. Nat Rev Dis Primers. 2019;5(1):52. doi:10.1038/s41572-019-0102-3
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ. Không tự ý mua, dùng hoặc ngừng hóa dược.
