
- Tâm lý trị liệu là trụ cột (như liệu pháp nhận thức – hành vi CBT), đồng hành suốt quá trình điều trị.
- Thời gian: giai đoạn cấp 6–12 tuần; sau khi hết triệu chứng cần củng cố ít nhất 6 tháng.
- Hóa dược (nếu cần) theo phác đồ cá nhân hóa, độc bản của bác sĩ cho từng người bệnh.
Mỗi người bệnh là một chỉnh thể khác biệt. Cùng một bệnh nhưng cơ thể, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh của mỗi người không ai giống ai. Vì vậy mỗi người bệnh có một phác đồ điều trị cá nhân hóa, độc bản, do bác sĩ xây dựng sau khi thăm khám trực tiếp. Việc sử dụng hóa dược (nếu cần) hoàn toàn theo phác đồ của bác sĩ; bài viết không đưa ra lời khuyên về sử dụng hóa dược.
Bạn đọc thân mến,
“Thưa bác sĩ, tôi buồn và mệt mỏi suốt mấy tháng nay, có phải tôi bị trầm cảm không? Nếu bị thì chữa thế nào, có phải dùng hóa dược cả đời không?” Đây là câu hỏi tôi nghe gần như mỗi ngày tại phòng khám. Có người đến vì mất ngủ kéo dài. Có người đến vì đau đầu, đau ngực, đi khám nhiều nơi không tìm ra bệnh. Cũng có người được gia đình đưa đến vì thấy họ thu mình, không còn thiết tha điều gì.
Bài viết này trả lời câu hỏi điều trị trầm cảm như thế nào dựa trên các hướng dẫn điều trị quốc tế và những nghiên cứu lớn nhất hiện có, đồng thời giải thích con số trong các nghiên cứu ấy có ý nghĩa gì với người bệnh.
Trầm cảm là gì? Khác gì với buồn bình thường?
Ai cũng có lúc buồn. Nỗi buồn sau một mất mát, một thất bại là phản ứng bình thường và thường qua đi. Trầm cảm (rối loạn trầm cảm) là một bệnh lý: khí sắc buồn, trống rỗng hoặc mất hứng thú kéo dài hầu hết thời gian trong ngày, gần như mỗi ngày, trong ít nhất 2 tuần, kèm theo nhiều triệu chứng khác và làm ảnh hưởng rõ rệt đến công việc, học tập, các mối quan hệ.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 5,7% người trưởng thành trên thế giới đang mắc trầm cảm, tương đương khoảng 332 triệu người; phụ nữ mắc nhiều hơn nam giới khoảng 1,5 lần. Trầm cảm cũng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tự sát – điều khiến việc phát hiện và điều trị sớm trở nên đặc biệt quan trọng.
Dấu hiệu nhận biết trầm cảm
Theo phân loại bệnh quốc tế, trầm cảm có 3 triệu chứng chính và nhiều triệu chứng đi kèm. Mỗi triệu chứng thường hiện ra trong đời sống rất cụ thể:
- Khí sắc buồn: nét mặt đơn điệu, ánh mắt lơ đãng, người nhà thấy “không còn là mình nữa”.
- Mất hứng thú: người từng mê xem bóng đá, thích đi chợ, đi chơi với bạn bè thì nay không còn thiết tha.
- Mệt mỏi, giảm năng lượng: việc nhỏ nhất như đánh răng, rửa mặt buổi sáng cũng thấy nặng nhọc; rất khó bắt đầu một công việc. Cảm giác trống rỗng, mất động lực.
- Giảm tập trung, khó quyết định: đến việc chọn món gì cho bữa tối cũng thấy khó.
- Mất tự tin, tự trách: luôn nghĩ mình làm hỏng mọi việc, là gánh nặng của gia đình, phóng đại những lỗi nhỏ trong quá khứ.
- Nhìn tương lai u ám: không còn điều gì để mong đợi.
- Rối loạn giấc ngủ: hay gặp nhất là thức giấc giữa đêm, khó ngủ lại, suy nghĩ tiêu cực “miên man như mớ bòng bong” trong những đêm dài trằn trọc (xem thêm mất ngủ). Một số ít người lại ngủ 10–12 tiếng mà vẫn mệt.
- Ăn không ngon: bữa ăn trở thành gánh nặng; số ít người lại ăn nhiều, tăng cân.
- Ý nghĩ về cái chết, tự sát: đây là triệu chứng nguy hiểm nhất, cần được khám ngay.
Khi nào nghĩ đến trầm cảm? Khi có từ 5 triệu chứng kể trên, kéo dài liên tục ít nhất 2 tuần và ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt. Riêng khi đã có ý nghĩ hoặc hành vi tự sát thì không cần chờ đủ 2 tuần – phải đi khám ngay.
Ở người Việt Nam, trầm cảm rất hay “ẩn” dưới các triệu chứng cơ thể: đau đầu, đau mỏi người, hồi hộp, khó thở, rối loạn tiêu hóa. Nhiều người đi khám tim mạch, tiêu hóa, thần kinh nhiều lần với kết quả bình thường trước khi được chẩn đoán đúng. Hiện tượng này được gọi là trầm cảm ẩn (trầm cảm che giấu).
Các thể trầm cảm thường gặp
Trầm cảm không phải lúc nào cũng “buồn” rõ ràng. Trên lâm sàng, có những thể bệnh dễ bị bỏ sót:
Trầm cảm ẩn (trầm cảm che giấu)
Người bệnh chủ yếu than phiền về cơ thể: đau dạ dày, đại tràng; đau mơ hồ vùng ngực trái; đau mỏi xương khớp, bả vai; khó chịu tiết niệu, sinh dục. Họ đi khám tim mạch, tiêu hóa, cơ xương khớp nhiều lần, kết quả đều bình thường, điều trị chuyên khoa không đỡ – dần mất niềm tin vào các bác sĩ. Khi được bác sĩ tâm thần phát hiện đúng, việc điều trị thường không quá phức tạp.
Trầm cảm có loạn thần
Là thể nặng: ngoài các triệu chứng trầm cảm còn có hoang tưởng hoặc ảo giác, thường gặp là hoang tưởng nghi bệnh (tin mình mắc bệnh nan y) và hoang tưởng tự buộc tội. Thể này cần được điều trị tích cực, có thể phải điều trị nội trú.
Trầm cảm ở người cao tuổi
Thường kèm giảm trí nhớ, nhất là quên những việc vừa xảy ra, dễ nhầm với sa sút trí tuệ (còn gọi là “mất trí giả”). Điểm khác biệt quan trọng: trí nhớ có thể hồi phục khi trầm cảm được điều trị. Người cao tuổi cũng hay lo mình mắc bệnh nặng như ung thư, xơ gan, bệnh tim.
Trầm cảm ở trẻ vị thành niên (10–19 tuổi)
Thay vì buồn, các em thường cáu giận, dễ nổi nóng vì những chuyện rất nhỏ; mất ngủ, thức trắng đêm, dễ sa vào game, internet; mệt mỏi, giảm tập trung nên học sút. Nguy cơ có ý nghĩ và hành vi tự sát cao – cha mẹ cần đặc biệt lưu ý.
Trầm cảm sau sinh
Hơn 10% phụ nữ mang thai và sau sinh gặp trầm cảm. Không nên nhầm với “buồn sau sinh” thoáng qua vài ngày; nếu kéo dài trên 2 tuần hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, con nhỏ cần được khám ngay.
Bác sĩ chẩn đoán trầm cảm như thế nào?
Không có một xét nghiệm máu hay một bức phim nào tự nó “chẩn đoán” được trầm cảm. Chẩn đoán dựa trên thăm khám lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa tâm thần theo tiêu chuẩn quốc tế (ICD-11, DSM-5-TR), gồm:
- Khai thác bệnh sử: triệu chứng bắt đầu khi nào, kéo dài bao lâu, ảnh hưởng đến cuộc sống ra sao, đã từng có giai đoạn tương tự chưa.
- Thang đo và trắc nghiệm tâm lý như PHQ-9, thang Hamilton (HAM-D), Beck (BDI) để đánh giá mức độ: nhẹ, vừa hay nặng. Mức độ quyết định lựa chọn điều trị.
- Loại trừ nguyên nhân thực thể: bệnh tuyến giáp, thiếu máu, thiếu vitamin, rượu và chất kích thích – những tình trạng có thể gây triệu chứng giống trầm cảm. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm khi cần.
- Phân biệt với rối loạn lưỡng cực: đây là bước rất quan trọng. Người từng có giai đoạn hưng phấn, tăng năng lượng bất thường cần phác đồ khác; dùng hóa dược chống trầm cảm đơn độc có thể làm bệnh nặng hơn.
Điều trị trầm cảm như thế nào?
Hướng dẫn điều trị trầm cảm ở người lớn của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE, mã NG222) chia trầm cảm thành hai nhóm: ít nghiêm trọng (dưới ngưỡng và nhẹ) và nghiêm trọng hơn (vừa và nặng), với lựa chọn điều trị khác nhau. Nguyên tắc chung: bác sĩ trao đổi các lựa chọn, giải thích lợi ích – nguy cơ, và cùng người bệnh quyết định.
Chúng tôi hiểu nhiều người bệnh e ngại phải dùng hóa dược nhiều và lâu dài.
1. Tâm lý trị liệu – trụ cột của điều trị
Tâm lý trị liệu không phải “nói chuyện cho khuây khỏa”. Đó là các phương pháp có cấu trúc, được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng, phổ biến nhất là liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): giúp người bệnh nhận ra và thay đổi các lối suy nghĩ tiêu cực tự động, từng bước quay lại các hoạt động mang lại ý nghĩa. Ngoài ra còn có liệu pháp kích hoạt hành vi, liệu pháp liên cá nhân, liệu pháp nhận thức dựa trên chánh niệm (giúp phòng tái phát).
Nghiên cứu nói gì?
Một phân tích tổng hợp đăng trên Annals of Family Medicine (2021), gộp 58 thử nghiệm với 9.301 người bệnh, cho thấy tâm lý trị liệu và hóa dược chống trầm cảm đều hiệu quả hơn rõ rệt so với chăm sóc thông thường, và không có khác biệt đáng kể giữa hai phương pháp khi dùng riêng lẻ.
Điều người bệnh thường cảm nhận rõ nhất là sự thoải mái: được lắng nghe, hiểu vì sao mình rơi vào trầm cảm, và có công cụ cụ thể để tự xử lý những lúc khó khăn.
Tìm hiểu thêm về tâm lý trị liệu tại phòng khám.
2. Hóa dược – theo phác đồ cá nhân hóa của bác sĩ
Hóa dược chỉ là một phần trong phác đồ và không phải người bệnh nào cũng cần. Mỗi người, mỗi cơ thể là một chỉnh thể khác biệt; cùng một bệnh nhưng biểu hiện, mức độ, bệnh kèm theo và hoàn cảnh sống không ai giống ai. Vì vậy, có dùng hóa dược hay không, dùng loại nào, trong bao lâu đều do bác sĩ quyết định trong phác đồ cá nhân hóa, độc bản của từng người bệnh sau khi thăm khám trực tiếp. Người bệnh sử dụng hóa dược theo đúng phác đồ và hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
3. Vận động thể lực – liệu pháp không cần kê đơn
Nghiên cứu nói gì?
Phân tích tổng hợp mạng lưới đăng trên BMJ (2024), gộp 218 nghiên cứu với 14.170 người bệnh, cho thấy đi bộ hoặc chạy bộ, yoga và tập sức mạnh đều giúp giảm triệu chứng trầm cảm; tập với cường độ cao hơn cho hiệu quả rõ hơn. Các tác giả cũng lưu ý độ tin cậy của bằng chứng còn ở mức thấp, do chất lượng nhiều nghiên cứu chưa cao.
Đây là ví dụ cho thấy cần đọc nghiên cứu một cách tỉnh táo: vận động có lợi thật, nhưng chưa đủ bằng chứng để thay thế điều trị chính ở trầm cảm vừa và nặng. Cách dùng hợp lý là kết hợp – bắt đầu nhẹ, ví dụ đi bộ nhanh 20–30 phút, 3 lần mỗi tuần, tăng dần theo sức.
4. Trầm cảm nặng, trầm cảm kháng trị
Hướng dẫn NICE cũng đề cập đến các phương pháp dành cho trầm cảm kháng trị hoặc rất nặng như kích thích từ xuyên sọ (TMS) và liệu pháp sốc điện (ECT) – được chỉ định chặt chẽ và thực hiện tại cơ sở chuyên sâu. Người bệnh trầm cảm có ý định tự sát rõ rệt hoặc có triệu chứng loạn thần cần được đánh giá để điều trị nội trú.
Điều trị trầm cảm mất bao lâu?
Đây là phần nhiều người bỏ qua nhất – và cũng là lý do hàng đầu khiến bệnh tái phát. Lộ trình thường gồm:
- Giai đoạn cấp (6–12 tuần): mục tiêu là hết triệu chứng (lui bệnh).
- Giai đoạn củng cố (ít nhất 6 tháng sau khi hết triệu chứng): tiếp tục điều trị để bệnh không quay lại.
- Giai đoạn duy trì: với người đã tái phát nhiều lần hoặc có nguy cơ cao, có thể cần điều trị lâu dài hơn.
Gia đình có thể làm gì?
- Lắng nghe mà không phán xét. Tránh những câu như “cố lên”, “nghĩ thoáng ra là hết” – người bệnh không chọn bị trầm cảm.
- Động viên người bệnh đi khám và đồng hành trong các buổi tái khám.
- Đồng hành cùng người bệnh thực hiện đúng phác đồ và tái khám theo hẹn của bác sĩ.
- Cùng tham gia các hoạt động nhẹ nhàng: đi bộ, ăn uống điều độ, ngủ đúng giờ.
- Để ý các dấu hiệu nguy hiểm: nói về cái chết, cho đi đồ đạc, viết thư từ biệt. Khi đó cần đưa đi khám ngay.
Điều trị trầm cảm tại Phòng Khám Tâm Lý Tâm Thần Bs Uân

Tiến sĩ Danh dự, BS Đinh Hữu Uân trực tiếp thăm khám
- Thăm khám chuyên sâu: khai thác bệnh sử, trắc nghiệm tâm lý, chỉ định xét nghiệm khi cần để chẩn đoán chính xác và loại trừ nguyên nhân khác.
- Phác đồ cá nhân hóa, độc bản: hóa dược (nếu cần) do bác sĩ chỉ định theo phác đồ riêng của từng người bệnh.
- Tâm lý trị liệu song hành ngay từ đầu cùng các thạc sĩ tâm lý lâm sàng của phòng khám – giúp người bệnh thoải mái hơn và hạn chế dùng hóa dược không cần thiết.
- Theo dõi và tái khám định kỳ đến khi ổn định, hướng dẫn phòng tái phát.
Giờ khám: 8:00 – 12:00, Thứ Hai – Thứ Bảy
Địa chỉ: S08-09, Tầng 1, Tòa nhà Park 12, Times City, Hà Nội
Câu hỏi thường gặp về điều trị trầm cảm
Trầm cảm có chữa khỏi được không?
Phần lớn người bệnh trầm cảm đáp ứng tốt khi được chẩn đoán đúng và điều trị đủ thời gian. Nhiều người hết hoàn toàn triệu chứng và trở lại cuộc sống bình thường. Tuy nhiên trầm cảm có thể tái phát, nên giai đoạn điều trị củng cố và theo dõi sau khi hết triệu chứng quan trọng không kém giai đoạn đầu.
Điều trị trầm cảm mất bao lâu?
Giai đoạn cấp thường kéo dài 6–12 tuần. Sau khi hết triệu chứng, khuyến cáo quốc tế là tiếp tục điều trị ít nhất 6 tháng để giảm nguy cơ tái phát. Người đã tái phát nhiều lần có thể cần điều trị duy trì lâu hơn.
Trầm cảm có tự khỏi được không?
Một số giai đoạn trầm cảm nhẹ có thể cải thiện theo thời gian, nhưng không có cách nào đoán trước ai sẽ tự khỏi. Trầm cảm không được điều trị thường kéo dài hơn, dễ tái phát và có thể dẫn đến ý nghĩ tự sát. Nếu triệu chứng kéo dài trên 2 tuần, nên đi khám.
Video: BS Đinh Hữu Uân chia sẻ về trầm cảm
Tổng hợp các chương trình truyền hình và video chuyên môn của BS Uân về trầm cảm, mất ngủ và các rối loạn cảm xúc liên quan.
Xem tất cả video trên kênh YouTube của BS Đinh Hữu Uân →
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. Depressive disorder (depression) – Fact sheet. 29/08/2025. who.int
- National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management (NG222). 2022. nice.org.uk
- Cipriani A, Furukawa TA, Salanti G, et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet. 2018;391(10128):1357–1366. doi:10.1016/S0140-6736(17)32802-7
- Cuijpers P, Noma H, Karyotaki E, et al. A network meta-analysis of the effects of psychotherapies, pharmacotherapies and their combination in the treatment of adult depression. World Psychiatry. 2020;19(1):92–107. doi:10.1002/wps.20701
- Cuijpers P, Oud M, Karyotaki E, et al. Psychologic treatment of depression compared with pharmacotherapy and combined treatment in primary care: a network meta-analysis. Ann Fam Med. 2021;19(3):262–270. doi:10.1370/afm.2676
- Noetel M, Sanders T, Gallardo-Gómez D, et al. Effect of exercise for depression: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ. 2024;384:e075847. doi:10.1136/bmj-2023-075847
- Kuyken W, Hayes R, Barrett B, et al. Effectiveness and cost-effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy compared with maintenance antidepressant treatment in the prevention of depressive relapse or recurrence (PREVENT). Lancet. 2015;386(9988):63–73. doi:10.1016/S0140-6736(14)62222-4
- Geddes JR, Carney SM, Davies C, et al. Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: a systematic review. Lancet. 2003;361(9358):653–661. doi:10.1016/S0140-6736(03)12599-8
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin, không thay thế cho việc thăm khám của bác sĩ. Việc sử dụng hóa dược hoàn toàn theo phác đồ điều trị cá nhân hóa của bác sĩ.
