[Tham vấn chuyên môn: ThS.BS Đinh Hữu Uân – International Fellow, Hiệp hội Tâm thần Mỹ (APA)]
Định kiến đằng sau những kết quả xét nghiệm “Bình thường”
Trong các tình huống căng thẳng tại gia đình hay nơi làm việc, chúng ta đôi khi chứng kiến một người đột ngột ngất xỉu, co giật, mất giọng nói hoặc tê liệt chân tay. Thế nhưng, khi được đưa vào bệnh viện cấp cứu, mọi kết quả chụp chiếu não bộ hay xét nghiệm máu đều trả về kết quả hoàn toàn khỏe mạnh. Đứng trước sự mâu thuẫn này, phản xạ của rất nhiều người xung quanh là sự nghi ngờ. Người bệnh lập tức bị dán nhãn là “đang diễn kịch”, “giả vờ ốm để gây sự chú ý”, hay “viện cớ để né tránh áp lực”. Những lời mỉa mai, trách móc hoặc thái độ lạnh nhạt từ gia đình vô tình đẩy người bệnh vào một sự cô lập tột cùng.
Dưới góc nhìn của y khoa tâm thần, sự phán xét này là một sự hiểu lầm sâu sắc. Tình trạng này được y học định nghĩa là Rối loạn phân ly (Dissociative Disorders) – một phản ứng có thật và nghiêm trọng của não bộ. Người bệnh hoàn toàn không cố ý điều khiển cơ thể mình ngất đi hay tê liệt, và họ tuyệt đối không “giả vờ”. Những triệu chứng này là kết quả của một hệ thống phòng vệ sinh học đang bị kích hoạt quá mức khi tâm trí rơi vào trạng thái quá tải.
Bản chất y khoa: Chiếc “cầu dao” bảo vệ sự sinh tồn của tâm trí
Để hiểu vì sao một cơ thể khỏe mạnh lại đột ngột mất đi các chức năng cơ bản, chúng ta cần hình dung bộ não như một hệ thống mạng lưới điện phức tạp. Khi phải đối mặt với một cú sốc tâm lý, một nỗi đau buồn quá lớn, hoặc những áp lực dồn nén vượt quá ngưỡng chịu đựng, hệ thống này đứng trước nguy cơ bị thiêu rụi bởi cảm xúc.
Vào giây phút căng thẳng tột độ đó, thay vì để toàn bộ hệ thống sụp đổ, bộ não sẽ tự động kích hoạt một cơ chế sinh tồn nguyên thủy: Nó tự động “dập cầu dao”.
Quá trình “ngắt kết nối” này (hay còn gọi là sự phân ly) chia cắt ý thức của người bệnh ra khỏi cơ thể vật lý và thực tại xung quanh. Vỏ não trước trán — khu vực kiểm soát tư duy và vận động có ý thức — tạm thời chặn các tín hiệu truyền xuống cơ thể để ngăn chặn việc phải cảm nhận nỗi đau tinh thần. Do đó, người bệnh bị mất đi khả năng kiểm soát trí nhớ, nhận thức và cả các cử động của tay chân, dù cấu trúc vật lý của cơ thể không hề bị tổn thương.
Nhận diện lâm sàng: Sự chuyển hóa nỗi đau thành các triệu chứng thể chất
Rối loạn phân ly biểu hiện rất đa dạng. Bởi vì tâm trí không thể tự xử lý được những cảm xúc tiêu cực, nó chọn cách “chuyển hóa” (conversion) những nỗi đau vô hình đó thành những khiếm khuyết hữu hình trên cơ thể. Dưới đây là những triệu chứng lâm sàng đặc trưng mà người nhà cần nhận diện:
- Sự tê liệt và mất chức năng đột ngột: Người bệnh có thể đột nhiên không thể bước đi, cánh tay buông thõng không thể cử động, hoặc đột ngột mất giọng (không thể phát âm dù cổ họng không viêm nhiễm). Các triệu chứng này thường khởi phát ngay sau một cuộc cãi vã lớn hoặc một sự kiện gây hoảng sợ.
- Các cơn co giật tâm lý (Giả động kinh): Bệnh nhân có biểu hiện ngã ra, tay chân co rút, run rẩy hoặc ngất xỉu. Tuy nhiên, khác với bệnh động kinh thực thể, các cơn co giật này thường không gây ra các chấn thương nghiêm trọng (như cắn lưỡi hay chấn thương sọ não do ngã tự do), và điện não đồ trong cơn hoàn toàn không có sóng bất thường.
- Trạng thái mất kết nối với thực tại (Giải thể nhân cách): Ở mức độ tinh vi hơn, người bệnh phàn nàn rằng họ cảm thấy bản thân như đang trôi nổi, nhìn mọi thứ xung quanh giống như một bộ phim, hoặc cảm thấy cơ thể này không phải là của mình. Mọi cảm xúc của họ bị đóng băng, trở nên đờ đẫn và vô cảm trước mọi sự việc.
- Sự lãng quên cục bộ: Mất trí nhớ về một khoảng thời gian, một sự kiện gây sang chấn hoặc những thông tin cá nhân quan trọng mà không có bất kỳ chấn thương vùng đầu nào.
Phác đồ can thiệp: Trả lại sự an toàn cho tâm trí
Khi người bệnh lên cơn phân ly, sai lầm phổ biến nhất của những người xung quanh là dùng các biện pháp gây đau đớn (như bấm huyệt thật mạnh, vỗ vào mặt, hay tát) với mục đích “gọi họ tỉnh lại”, hoặc bỏ mặc họ kèm theo lời thách thức “để xem diễn được bao lâu”. Những hành động này không những không có tác dụng mà còn làm tăng thêm sự hoảng sợ, khiến bộ não càng đóng chặt “cầu dao” hơn.
Sự hỗ trợ đúng đắn nhất bắt đầu từ việc người nhà giữ thái độ bình tĩnh, không bao vây, không phán xét, tạo không gian yên tĩnh và an toàn để hệ thống hóa chất trong não bộ người bệnh dần tự dịu lại.
Sau cơn cấp tính, việc đưa người bệnh đến Phòng khám chuyên khoa Tâm thần BS Uân là bước tiếp theo để giải quyết triệt để vấn đề. Phác đồ điều trị thường ưu tiên các Liệu pháp tâm lý chuyên sâu nhằm giúp người bệnh nhận diện và tháo gỡ những nút thắt cảm xúc đang bị dồn nén. Bác sĩ sẽ hướng dẫn não bộ cách đối diện và xử lý áp lực bằng các kỹ năng thích ứng lành mạnh hơn, thay vì sử dụng cơ chế “ngắt kết nối”. Trong trường hợp người bệnh có kèm theo tình trạng lo âu hoặc trầm cảm nền, các nhóm hóa dược điều hòa não bộ sẽ được cân nhắc sử dụng để mang lại sự cân bằng, giúp người bệnh khôi phục lại sự tự chủ và vững vàng trong cuộc sống.
Thông tin liên hệ can thiệp chuyên khoa:
- Địa chỉ: Cơ sở Times City / Viện Sức khỏe Tâm thần Phương Đông – Shop 09, Tầng 1 Tòa nhà Park 12, Times City, Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
- Hotline hỗ trợ: 0913.511.475
- Lưu ý: Đối với người bệnh có các cơn co giật hay ngất xỉu lặp lại, gia đình nên ghi hình lại (quay video) các cơn này ở nhà để bác sĩ có cơ sở phân biệt chính xác giữa rối loạn phân ly và các bệnh lý thực thể khác.
