RỐI LOẠN CẢM GIÁC TRI GIÁC

Bạn đọc thân mến, tôi là ThS.BS Đinh Hữu Uân. Thế nào là cảm giác, tri giác?

Cảm giác (Sensation) Đây là hoạt động tâm lý đơn giản nhất, là cánh cửa đầu tiên để con người kết nối với thế giới. Cảm giác ghi nhận những đặc tính rời rạc của sự vật thông qua 5 giác quan: màu sắc (thị giác), âm thanh (thính giác), mùi (khứu giác), vị (vị giác) và sự đụng chạm (xúc giác). Nếu không có cảm giác, con người sẽ hoàn toàn trống rỗng và không thể hiểu biết về thế giới xung quanh.
Tri giác (Perception) Nếu Cảm giác là việc thu thập các “mảnh ghép” rời rạc, thì Tri giác là quá trình não bộ “lắp ráp” chúng lại thành một bức tranh hoàn chỉnh và có ý nghĩa. Tri giác là một quá trình nhận thức bậc cao. Ví dụ: Khi bạn nhìn thấy một ngôi nhà, Cảm giác sẽ báo cho bạn biết có “màu đỏ” của ngói, “màu vàng” của tường. Nhưng Tri giác sẽ tổng hợp những thông tin đó, kết hợp với trí nhớ và sự chú ý, để bạn nhận ra ngay lập tức: “À, đây là toàn bộ một ngôi nhà khang trang mà mình từng đến”.

Khi hệ thần kinh căng thẳng hoặc mắc bệnh lý, các “cảm biến” của cơ thể sẽ hoạt động sai lệch. Có 3 tình trạng rối loạn cảm giác thường gặp:

• Tăng cảm giác: Hệ thần kinh trở nên quá nhạy cảm. Một tiếng động nhỏ hay một ánh sáng bình thường cũng làm người bệnh cảm thấy chói tai, gai mắt, đau đớn và không thể chịu đựng nổi. Hiện tượng này có thể xảy ra khi cơ thể quá mệt mỏi, hoặc là dấu hiệu sớm của một đợt loạn thần.
• Giảm cảm giác: Ngược lại với tăng cảm giác, lúc này người bệnh trở nên “trơ” với kích thích. Thế giới xung quanh trở nên mờ ảo như bị phủ một lớp sương mù, thức ăn nhạt nhẽo, âm thanh xa xăm. Triệu chứng này rất phổ biến ở những người mắc bệnh trầm cảm.
• Loạn cảm giác bản thể: Bình thường, chúng ta không cảm nhận được hoạt động của các cơ quan nội tạng. Nhưng ở một số người bệnh trầm cảm hoặc mắc hội chứng nghi bệnh, rào chắn thần kinh bị suy yếu khiến họ cảm nhận rõ rệt những cảm giác đau nhức, kỳ lạ từ bên trong cơ thể (như có dòng điện chạy trong não, ruột gan cắn xé) dù đi khám không phát hiện tổn thương vật lý nào.

Nhiều người thường đánh đồng hai khái niệm này, nhưng trong Y khoa, đây là hai trạng thái hoàn toàn khác biệt:

Ảo tưởng (Illusion) là sự nhìn nhận sai lệch về một vật CÓ THẬT. Ví dụ kinh điển: Nhìn sợi dây thừng nằm trên mặt đất lại tưởng là con rắn. Người bình thường cũng có thể bị ảo tưởng khi mệt mỏi, sợ hãi hoặc nhìn trong bóng tối. Tuy nhiên, trong tâm thần học, ảo tưởng bệnh lý thường nguy hiểm hơn và chia thành:

• Ảo tưởng cảm xúc: Người bệnh lo âu tột độ có thể nghe tiếng bát đĩa rơi vỡ thành tiếng xiềng xích, hoặc tiếng ồn ngoài đường thành tiếng đám đông đang truy sát mình.
• Ảo tưởng lời nói: Bệnh nhân trầm cảm thường nghe những câu chuyện bình thường của người khác thành những lời chê bai, kết tội mình.
• Ảo ảnh kỳ lạ: Người bệnh nhìn vào các vết vệt trên tường hoặc đám mây và thấy chúng biến thành những khuôn mặt quái gở hay cảnh tượng kỳ lạ, thường gặp ở giai đoạn đầu của bệnh Tâm thần phân liệt.

Ảo giác (Hallucination) Khác với ảo tưởng, ảo giác là việc người bệnh tri giác một sự vật, hiện tượng HOÀN TOÀN KHÔNG CÓ THẬT nhưng họ lại tin tưởng tuyệt đối đó là sự thật. Điều này giải thích tại sao người bệnh tâm thần lại có những hành vi bất thường, bởi vì họ đang phản ứng lại với những thứ mà chỉ họ mới cảm nhận được:

• Ảo thanh (Ảo giác thính giác): Người bệnh nghe thấy tiếng nói (của người quen hoặc người lạ) vang lên bên tai hoặc trong đầu. Nguy hiểm nhất là “ảo thanh ra lệnh” (bắt người bệnh tự sát hoặc tấn công người khác) hoặc “ảo thanh bình phẩm”.
• Ảo thị (Ảo giác thị giác): Nhìn thấy những hình ảnh không có thật, từ những đám khói lờ mờ đến hình thù con người rõ rệt, đôi khi là những người tí hon hoặc khổng lồ.
• Ảo khứu và Ảo vị: Ngửi thấy mùi hôi thối, mục nát hoặc nếm thấy vị lạ, thường đi kèm với cảm giác thức ăn bị tẩm độc.
• Ảo giác xúc giác và Nội tạng: Cảm thấy như có sâu bọ bò dưới da, kim châm, hoặc hoang mang tột độ khi cho rằng có sinh vật (ếch, đỉa) đang sống trong bụng mình.
• Ảo giác thật: Hình ảnh, âm thanh xuất hiện rõ ràng ở không gian bên ngoài. Người bệnh chủ động tiếp nhận và tin tưởng tuyệt đối.
• Ảo giác giả (Đặc trưng của Tâm thần phân liệt): Âm thanh hoặc hình ảnh xuất hiện ngay bên trong đầu của người bệnh. Bệnh nhân cảm thấy dòng suy nghĩ của mình bị đánh cắp, bị người khác nói hộ, hoặc tay chân tự cử động do có một thế lực bên ngoài đang điều khiển (Hội chứng tâm thần tự động). Việc điều trị loại ảo giác này thường mất rất nhiều thời gian.

Tình trạng này xảy ra khi não bộ bị kiệt sức (do trầm cảm, lo âu, stress hay mất ngủ nặng). Người bệnh hoàn toàn tỉnh táo, biết mọi thứ đang “sai sai” nhưng không thoát ra được:

• Giải thể nhân cách (Xa lạ với chính mình): Cảm giác như “hồn lìa khỏi xác”. Thấy bản thân trống rỗng, hoạt động như một cỗ máy vô cảm, thậm chí thấy mình “như đã chết”.
• Tri giác sai thực tại (Xa lạ với thế giới): Thấy cảnh vật xung quanh nhạt nhòa, xa xăm. Mọi thứ diễn ra y như một bộ phim giả tạo chứ không phải đời thực.

ThS.BS Đinh Hữu Uân nói về Ảo tưởng!