[Tham vấn chuyên môn: ThS.BS Đinh Hữu Uân – International Fellow, Hiệp hội Tâm thần Mỹ (APA)]
1. Định nghĩa Y khoa Nền tảng: Bản chất của ảo giác chuyển động
Trong giao tiếp hàng ngày, từ “chóng mặt” thường được dùng chung cho nhiều cảm giác khác nhau như hoa mắt, xây xẩm hay mệt mỏi. Tuy nhiên, y học phân định tình trạng này rất rõ ràng để có hướng can thiệp chuẩn xác.
Theo Bảng Phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-10), triệu chứng này (mã R42) được chia thành hai nhóm bản chất khác biệt:
- Chóng mặt thực sự (Vertigo): Là tình trạng người bệnh có ảo giác rõ rệt về sự chuyển động. Họ cảm thấy cơ thể mình đang xoay tròn, hoặc các đồ vật xung quanh đang quay nghiêng ngả dù thực tế mọi thứ vẫn đứng yên.
- Chóng mặt tư thế – tri giác dai dẳng (PPPD – Persistent Postural-Perceptual Dizziness): Đây là một rối loạn chức năng thần kinh thường gặp sau một đợt chóng mặt cấp tính. Người bệnh liên tục cảm thấy bồng bềnh, mất thăng bằng, chòng chành như đi trên thuyền trong nhiều tháng, dù cấu trúc tai trong hay mạch máu hoàn toàn bình thường.
2. Góc nhìn xã hội và những hiểu lầm thường gặp
Khi bị chóng mặt kéo dài, người bệnh ở Việt Nam thường tự chẩn đoán hoặc được người xung quanh nhận định là do “thiếu máu lên não”, “huyết áp thấp” hay “suy nhược cơ thể”. Đôi khi, vì các kết quả chụp chiếu MRI sọ não đều bình thường, người bệnh lại bị gia đình cho là “quá nhạy cảm”, “hay than vãn” hoặc “giả vờ ốm”.
Thực tế dưới góc nhìn y khoa thần kinh, người bệnh không hề tưởng tượng ra triệu chứng. Họ đang thực sự phải trải qua một cảm giác vô cùng khó chịu và bất an khi mất đi sự vững chãi trong không gian. Việc liên tục cảm thấy chòng chành khiến họ nảy sinh tâm lý sợ hãi, không dám tự đi xe, ngại đến chỗ đông người và dần thu mình lại.
Sự hỗ trợ thiết thực nhất là ngừng việc khuyên người bệnh “uống thuốc bổ máu” hay “cố gắng đi lại cho quen”. Gia đình cần hiểu rằng đây là một sự sai lệch trong cách não bộ xử lý thông tin không gian, từ đó đưa người bệnh đến các cơ sở y khoa chuyên sâu để được đánh giá đúng chức năng thần kinh trung ương.
3. Cơ chế sinh học: Sự nhạy cảm quá mức của hệ thống xử lý không gian Để hiểu vì sao cơn chóng mặt lại dai dẳng dù không có tổn thương thực thể, chúng ta cần xem xét cách não bộ “học” và “thích nghi” với môi trường.
Ở người bình thường, não bộ tự động lọc bỏ các tín hiệu chuyển động không quan trọng (như cảnh vật lướt qua khi ngồi xe) để giữ cho cơ thể cảm thấy vững vàng. Tuy nhiên, ở bệnh nhân mắc chứng chóng mặt dai dẳng, cơ chế lọc tín hiệu này bị lỗi. Cụ thể, sau một sự cố (như một cơn viêm tiền đình, căng thẳng kéo dài, hoặc chấn thương nhẹ), não bộ bật trạng thái “cảnh giác cao độ” (Hyper-vigilance) với việc giữ thăng bằng.
Lúc này, mạng lưới thần kinh giữa hệ tiền đình, hệ thị giác và hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý lo âu) tạo ra một sự liên kết quá mức. Thay vì thư giãn, não bộ liên tục theo dõi và phản ứng thái quá với những thay đổi tư thế rất nhỏ, hoặc với những hình ảnh chuyển động phức tạp. Sự nhạy cảm thần kinh này chính là nguyên nhân khiến người bệnh luôn có cảm giác bồng bềnh, chòng chành mà không một lý trí nào có thể tự điều khiển cho dừng lại được.
4. Nhận diện lâm sàng:
Các dấu hiệu thường gặp: Chóng mặt do lỗi xử lý thần kinh có những biểu hiện đặc trưng trong sinh hoạt hàng ngày, rất khác với các cơn choáng váng do tụt huyết áp thông thường:
- Cảm giác bồng bềnh liên tục: Bệnh nhân không thấy đồ vật xoay tít, mà thấy cơ thể lúc nào cũng tròng trành, lâng lâng, cảm giác bước chân không vững hoặc sàn nhà như bị lún xuống. Cảm giác này thường nhẹ vào buổi sáng và nặng dần về cuối ngày.
- Hội chứng siêu thị (Sự nhạy cảm thị giác): Cơn chóng mặt tăng lên rõ rệt khi người bệnh ở trong môi trường có nhiều kích thích thị giác phức tạp. Ví dụ: đi bộ giữa các kệ hàng siêu thị nhiều màu sắc, nhìn dòng xe cộ qua lại, hoặc xem các hình ảnh cuộn nhanh trên màn hình điện thoại.
- Nhạy cảm với tư thế đứng: Triệu chứng trở nên rõ ràng nhất khi người bệnh đứng thẳng hoặc đi bộ, và thuyên giảm một phần khi họ ngồi tựa lưng hoặc nằm nghỉ.
- Vòng lặp chóng mặt – lo âu: Sự bất ổn định về mặt không gian khiến người bệnh luôn trong trạng thái lo sợ bị ngã hoặc ngất xỉu ở nơi công cộng. Sự lo âu này lại tiếp tục kích thích hệ thần kinh, làm cảm giác chóng mặt trở nên tồi tệ hơn.
5. Phác đồ hỗ trợ và can thiệp chuyên khoa
Việc truyền nước, lạm dụng các loại thuốc “hoạt huyết dưỡng não” hay cố gắng chịu đựng thường không giải quyết được cơ chế cốt lõi của chứng chóng mặt dai dẳng, vì vấn đề nằm ở sự xử lý tín hiệu của hệ thần kinh trung ương.
Tại Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm thần BS Uân, quá trình can thiệp sẽ tập trung vào việc “hướng dẫn lại” cách não bộ xử lý thông tin thăng bằng. Phác đồ thường sử dụng các nhóm hóa dược điều hòa thần kinh (Neuromodulators) với liều lượng phù hợp. Mục tiêu của thuốc là làm giảm tính nhạy cảm của các đường truyền tín hiệu không gian và làm dịu trung tâm phản ứng lo âu trong não bộ. Khi các tín hiệu thần kinh được điều chỉnh về mức bình thường, sự quá tải thông tin sẽ chấm dứt, giúp người bệnh dần lấy lại cảm giác vững chãi và sự tự tin trong các hoạt động thường ngày.
Thông tin liên hệ can thiệp chuyên khoa:
- Địa chỉ: Cơ sở Times City / Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm Thần BS Uân – Shop 08, Tầng 1 Tòa nhà Park 12, Times City, Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
- Hotline chỉ định lịch: 0913.511.475
- Lưu ý: Người bệnh nên mang theo các kết quả khám tai mũi họng, đo thính lực hoặc phim chụp sọ não (nếu đã từng đi khám trước đó) để bác sĩ có thêm cơ sở đánh giá toàn diện tình trạng hiện tại.
