[Tham vấn chuyên môn: ThS.BS Đinh Hữu Uân – International Fellow, Hiệp hội Tâm thần Mỹ (APA)]
1. Định nghĩa Y khoa Nền tảng: Bản chất của hiện tượng ù tai
Trong đời sống thường ngày, hiện tượng nghe thấy tiếng kêu trong tai thường bị xem nhẹ hoặc coi là một biểu hiện thoảng qua của tuổi tác. Tuy nhiên, khi tình trạng này kéo dài, y học có những định nghĩa rất rõ ràng để xác định bản chất của vấn đề.
Theo Bảng Phân loại Quốc tế về Bệnh tật (ICD-10) do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành (mã H93.1), Ù tai (Tinnitus) được định nghĩa là sự cảm nhận về âm thanh trong tai hoặc trong đầu khi không hề có bất kỳ nguồn phát âm thanh thực tế nào từ môi trường bên ngoài.
Cần phân biệt rõ, đây không phải là ảo thanh ảo giác (nghe thấy tiếng người nói chuyện) như trong các bệnh lý tâm thần phân liệt. Ù tai là một “ảo giác thính giác đơn thuần” (Phantom Auditory Perception). Dựa trên nguồn gốc, tình trạng này chia thành hai nhóm:
- Ù tai khách quan: Rất hiếm gặp, bác sĩ có thể dùng ống nghe để nghe thấy âm thanh này (thường do sự chuyển động bất thường của mạch máu quanh tai).
- Ù tai chủ quan: Chiếm đa số các trường hợp. Chỉ duy nhất người bệnh nghe thấy âm thanh này. Nó xuất phát từ sự rối loạn trong cách hệ thần kinh trung ương tiếp nhận và xử lý tín hiệu thính giác.
2. Góc nhìn xã hội và những hiểu lầm thường gặp
Một trong những nỗi khổ lớn nhất của người bị ù tai mãn tính là sự thiếu thấu hiểu từ môi trường xung quanh. Vì người ngoài không thể nghe thấy âm thanh đó, người bệnh thường nhận được những lời khuyên như “hãy bơ nó đi mà sống”, “do suy nghĩ nhiều sinh ra bệnh”, hoặc bị cho là đang tưởng tượng thái quá. Trong dân gian, hiện tượng này đôi khi còn bị quy chụp sai lệch là do “thận yếu” hay “suy nhược cơ thể”.
Khi các kết quả nội soi tai đều bình thường, người bệnh càng rơi vào trạng thái hoang mang, trong khi gia đình lại cho rằng họ đang làm quá vấn đề.
Dưới góc nhìn y khoa, người bệnh hoàn toàn không tưởng tượng ra tiếng ồn. Âm thanh họ nghe thấy là có thật đối với bộ não của họ. Việc phải liên tục nghe tiếng ve kêu hay tiếng rít 24/7 gây ra một sự bào mòn nghiêm trọng về mặt nhận thức. Chúng ta không thể khuyên một người “hãy lờ đi” khi bộ não của họ đang liên tục ghi nhận đó là một tín hiệu không thể bỏ qua. Sự hỗ trợ đúng đắn là nhận diện đây là một rối loạn tín hiệu thần kinh để đưa người bệnh đến các cơ sở y tế chuyên sâu.
3. Cơ chế sinh học: Sự bù trừ tín hiệu của vỏ não thính giác
Vì sao không có âm thanh bên ngoài nhưng tai vẫn nghe thấy tiếng động? Y học thần kinh giải thích hiện tượng này thông qua cơ chế “bù trừ tín hiệu” của não bộ.
Thông thường, các tế bào lông nhỏ ở tai trong làm nhiệm vụ thu nhận âm thanh và truyền tín hiệu điện lên Vỏ não thính giác (Auditory Cortex). Khi các tế bào này bị tổn thương (có thể do tuổi tác, tiếp xúc tiếng ồn lớn, hoặc căng thẳng kéo dài), chúng ngừng gửi tín hiệu về não.
Lúc này, vỏ não thính giác bị thiếu hụt thông tin. Để bù đắp, bộ não tự động “vặn to âm lượng” của hệ thống thần kinh lên để cố gắng bắt các tín hiệu đã mất. Quá trình vặn to âm lượng này vô tình tạo ra các tín hiệu điện nền lộn xộn, được người bệnh cảm nhận thành tiếng ve kêu hay tiếng huýt sáo.
Bên cạnh đó, trung tâm cảm xúc của não bộ (Hạch hạnh nhân – Amygdala) thường ghi nhận nhầm âm thanh lạ này là một sự đe dọa. Sự nhầm lẫn này kích hoạt trạng thái lo âu, khiến não bộ càng tập trung chú ý vào tiếng ù hơn, tạo thành một vòng lặp: ù tai gây lo âu, và lo âu làm tiếng ù trở nên rõ ràng hơn.
4. Nhận diện lâm sàng: Các dấu hiệu thường gặp
Chứng ù tai do sự xáo trộn tín hiệu thần kinh thường đi kèm với các biểu hiện sinh hoạt đặc trưng, khác biệt với các bệnh lý viêm nhiễm tai thông thường:
- Âm thanh nội sinh đa dạng: Bệnh nhân liên tục nghe thấy các dải âm thanh đơn điệu như tiếng ve sầu kêu, tiếng dế, tiếng nước chảy, tiếng rít tĩnh điện hoặc tiếng gió ù ù. Âm thanh này hiện diện liên tục, nhưng thường trở nên rất rõ ràng và khó chịu vào ban đêm khi không gian tĩnh lặng.
- Chứng nhạy cảm với tiếng ồn (Hyperacusis): Do hệ thống thần kinh thính giác đang ở trạng thái hoạt động quá mức, người bệnh trở nên nhạy cảm với cả những âm thanh sinh hoạt bình thường. Tiếng bát đĩa va chạm, tiếng xả nước hay tiếng nói chuyện hơi to cũng có thể làm họ cảm thấy chói tai và bứt rứt.
- Vòng lặp ù tai – mất ngủ: Tiếng ồn liên tục cản trở quá trình khởi phát giấc ngủ. Sự mệt mỏi do thiếu ngủ vào ngày hôm sau lại tiếp tục làm hệ thần kinh suy yếu, khiến tiếng ù được cảm nhận to hơn.
- Suy giảm độ tập trung: Việc não bộ phải chia sẻ năng lượng để xử lý tiếng ồn nội sinh khiến người bệnh hay quên, khó tập trung vào công việc và dễ trở nên cáu gắt, mệt mỏi vào ban ngày.
5. Phác đồ hỗ trợ và can thiệp chuyên khoa
Khi chứng ù tai kéo dài và các can thiệp tai mũi họng thông thường không mang lại kết quả, việc lạm dụng các loại thuốc nhỏ tai hoặc các loại lá xông truyền miệng thường không giải quyết được vấn đề lõi, bởi bản chất bệnh lý đang nằm ở sự xử lý tín hiệu của não bộ.
Tại Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm Thần BS Uân, quá trình can thiệp sẽ tập trung vào việc “hạ nhiệt” hệ thống thần kinh thính giác và cắt đứt vòng lặp lo âu. Phác đồ điều trị thường sử dụng các nhóm hóa dược điều hòa dẫn truyền thần kinh nhằm làm dịu sự hoạt động quá mức của vỏ não thính giác, đồng thời ổn định lại trung tâm cảm xúc.
Khi mức độ nhạy cảm của hệ thần kinh được đưa về trạng thái cân bằng, não bộ sẽ dần học cách lọc bỏ và bỏ qua các tín hiệu âm thanh ảo này (quá trình quen dần/habituation). Người bệnh sẽ giảm bớt sự bứt rứt, khôi phục lại giấc ngủ và dần lấy lại sự yên tĩnh trong tâm trí.
Thông tin liên hệ can thiệp chuyên khoa:
- Địa chỉ: Cơ sở Times City / Phòng Khám Chuyên Khoa Tâm Thần BS Uân – Shop 08, Tầng 1 Tòa nhà Park 12, Times City, Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
- Hotline chỉ định lịch: 0913.511.475
- Lưu ý: Người bệnh nên mang theo các kết quả nội soi tai, đo thính lực đồ (nếu đã từng đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng trước đó) để bác sĩ có thêm cơ sở loại trừ các tổn thương thực thể và đánh giá toàn diện tình trạng hiện tại.
