Hướng Dẫn Hữu Ích Để Chăm Sóc Não Bộ Và Phòng Ngừa Bệnh Alzheimer Từ Sớm

Bạn đọc thân mến, tôi là ThS.BS Đinh Hữu Uân.

Chào bạn, khi chúng ta bước qua những cột mốc thời gian của cuộc đời, mong muốn về một tuổi thọ dài lâu, khỏe mạnh là một ước mơ vô cùng chính đáng. Trong những buổi trò chuyện với các bệnh nhân, tôi thường nhẹ nhàng đặt một câu hỏi: “Có bao nhiêu người trong chúng ta mong muốn mình sẽ sống khỏe mạnh đến tuổi 85 hoặc lâu hơn nữa?” Gần như tất cả mọi người đều mỉm cười và gật đầu.
Nhưng bạn biết không, có một góc nhìn y khoa khác mà chúng ta cũng cần bình tâm để đối diện. Các số liệu thống kê cho thấy, khoảng 50% những người bước sang tuổi 85 trở lên sẽ nhận được chẩn đoán, hoặc bắt đầu có những biểu hiện đáng kể của bệnh Alzheimer hay các dạng sa sút trí tuệ khác. Điều này có nghĩa là, nếu chúng ta may mắn tận hưởng tuổi thọ đến 85, chúng ta có xác suất 1/2 sẽ phải đối mặt với những thử thách nhất định về trí nhớ và nhận thức trên chặng đường đó.
Con số này không nhằm mục đích làm chúng ta lo âu, mà là một lời nhắc nhở nhẹ nhàng để chúng ta bắt đầu lưu tâm hơn đến sức khỏe não bộ của mình và những người thân yêu. Hôm nay, chúng ta hãy cùng nhau chậm rãi tìm hiểu sâu hơn về tình trạng này và những cách thức y khoa để bảo vệ tâm trí luôn minh mẫn nhé.

Những con số thống kê giúp chúng ta hiểu thêm về Alzheimer

Theo các dự báo y khoa, tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer có thể sẽ tăng gấp ba lần vào năm 2050. Hiện tại, các nhà khoa học trên toàn thế giới vẫn đang nỗ lực không ngừng nghỉ, nhưng chúng ta vẫn chưa có một phương pháp điều trị triệt để hoàn toàn cho tình trạng này.

Nếu những thông tin này chưa đủ để thôi thúc bạn chăm sóc não bộ ngay từ hôm nay, thì việc dành một chút thời gian quan sát tại các trung tâm chăm sóc người cao tuổi có thể sẽ mang lại cho chúng ta một góc nhìn thấu cảm hơn. Khi gặp gỡ những người đang sống chung với Alzheimer hay các dạng sa sút trí tuệ khác, chúng ta sẽ hiểu rằng đây là một tình trạng y khoa mang lại nhiều xáo trộn. Bệnh có thể từ từ làm mờ đi khả năng ghi nhận những ký ức mới của người bệnh. Khi tình trạng tiến triển xa hơn, những ký ức cũ, thân thương cũng có thể dần phai nhạt. Không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến người bệnh, tình trạng này còn đặt lên vai gia đình những áp lực và những nỗi buồn nhất định về mặt cảm xúc.

Chỉ tính riêng tại Hoa Kỳ, theo Hiệp hội Alzheimer, hiện có khoảng 5,4 triệu người ở nhiều độ tuổi khác nhau đang sống chung với căn bệnh này, cùng với khoảng 1 triệu người khác đang mắc các dạng sa sút trí tuệ khác.

Do Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh, các chuyên gia y tế cảnh báo số lượng người mắc sa sút trí tuệ có thể tăng vọt lên mức 1,8 triệu người trong những thập kỷ tới

Tình trạng suy giảm nhận thức xuất hiện ở độ tuổi trung niên (40 – 50 tuổi)

Có một thực tế đáng chú ý là, hiện nay ước tính có khoảng nửa triệu người đang ở độ tuổi 40 và 50 bắt đầu có những biểu hiện của bệnh Alzheimer khởi phát sớm hoặc các dạng sa sút trí tuệ khác.

Trong y khoa, Sa sút trí tuệ (Dementia) là một thuật ngữ bao trùm (giống như một chiếc ô lớn), dùng để chỉ những tổn thương xảy ra ở các tế bào não, dẫn đến sự suy giảm dần dần về khả năng tư duy và các vấn đề về trí nhớ. Bệnh Alzheimer thực chất chỉ là một trong số các loại hình nằm dưới “chiếc ô” sa sút trí tuệ này. Bên cạnh đó, chúng ta còn có các tình trạng khác như:

• Sa sút trí tuệ do ảnh hưởng của rượu.
• Sa sút trí tuệ liên quan đến bệnh Parkinson.
• Sa sút trí tuệ vùng trán thái dương (Frontotemporal dementia).
• Sa sút trí tuệ mạch máu (Vascular dementia).

Não bộ có những thay đổi âm thầm từ hàng chục năm trước khi có biểu hiện

Một điều mà y khoa hiện đại đã phát hiện ra thông qua các nghiên cứu hình ảnh não bộ chuyên sâu là: Bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác thực chất đã bắt đầu nhen nhóm và tạo ra những thay đổi âm thầm bên trong não bộ từ nhiều thập kỷ trước khi bạn nhận thấy bất kỳ triệu chứng rõ ràng nào.

Các nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng, những điểm số thấp hơn trong các bài kiểm tra nhận thức và trí nhớ, dù được thực hiện trước đó lên đến 18 năm, cũng có thể là một dấu hiệu sớm cho thấy khả năng xuất hiện của bệnh Alzheimer trong tương lai.

Chính vì sự hiểu biết sâu sắc hơn về cơ chế này, Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (National Institute on Aging – NIA) gần đây đã điều chỉnh lại các hướng dẫn về bệnh Alzheimer.

Trước đây, các hướng dẫn y khoa chỉ chia quá trình này thành 3 giai đoạn:

1. Bình thường: Dành cho những người không có bất kỳ triệu chứng nào.
2. Suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment – MCI): Khi bản thân người bệnh hoặc người thân bắt đầu nhận thấy một số khó khăn nhất định về trí nhớ.
3. Bệnh Alzheimer: Khi các vấn đề về nhận thức đã biểu hiện rõ rệt.

Tuy nhiên, dựa trên những dữ liệu hình ảnh não bộ mới nhất, các chuyên gia đã bổ sung thêm một giai đoạn vô cùng quan trọng, nâng tổng số lên 4 giai đoạn:

1. Bình thường.
2. Giai đoạn tiền lâm sàng (Preclinical stage) – ĐÂY LÀ GIAI ĐOẠN MỚI ĐƯỢC BỔ SUNG: Bề ngoài, người bệnh không có bất kỳ triệu chứng rõ ràng nào, trí nhớ có vẻ vẫn tốt, nhưng bên trong não bộ, những thay đổi sinh học không mong muốn đã bắt đầu âm thầm diễn ra.
3. Suy giảm nhận thức nhẹ (MCI).
4. Bệnh Alzheimer.

Đến đây, có lẽ bạn đã nhận ra vấn đề cốt lõi: Bất kể bạn đang ở độ tuổi nào, và ngay cả khi bạn cảm thấy trí nhớ của mình vẫn hoàn toàn nhạy bén, cấu trúc não bộ của chúng ta có thể đã âm thầm trải qua những sự thay đổi. Do đó, thời điểm khôn ngoan nhất để bắt đầu chăm sóc não bộ và phòng ngừa bệnh Alzheimer cũng như các bệnh lý liên quan đến tuổi tác chính là ngay bây giờ – không phải ngày mai, cũng không phải năm sau.

9 Yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh Alzheimer

Chiến lược y khoa tốt nhất để giảm thiểu nguy cơ lão hóa sớm, bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác là chủ động nhận diện và loại bỏ các yếu tố nguy cơ có liên quan. Có một tin rất vui là phần lớn những yếu tố nguy cơ này đều có thể phòng ngừa hoặc tiếp nhận điều trị được. Dưới đây là 9 yếu tố mà chúng ta cần lưu tâm:

• Thừa cân, béo phì (Obesity): Việc duy trì mức cân nặng hợp lý giúp giảm thiểu các phản ứng viêm và bảo vệ tế bào thần kinh.
• Ít tham gia các hoạt động giáo dục, học tập (Low education): Việc không thường xuyên trau dồi kiến thức mới khiến não bộ ít tạo ra các liên kết thần kinh dự trữ.
• Trầm cảm (Depression): Tâm trạng buồn bã kéo dài không được can thiệp có thể làm ảnh hưởng đến cấu trúc của hồi hải mã – trung tâm trí nhớ của não bộ.
• Huyết áp cao (High blood pressure): Huyết áp không ổn định gây áp lực lên các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng não.
• Hẹp động mạch cảnh (Carotid artery narrowing): Làm giảm lượng máu và oxy thiết yếu lưu thông lên não.
• Thể trạng yếu, ít vận động (Physical frailty): Vận động thể chất là cách tuyệt vời để tăng cường tuần hoàn máu não.
• Hút thuốc lá (Smoking): Các chất trong thuốc lá gây cản trở quá trình oxy hóa tự nhiên và làm co thắt mạch máu.
• Nồng độ Homocysteine cao (High homocysteine level): Đây là một loại axit amin trong máu, khi ở nồng độ cao có sự liên hệ mật thiết đến các nguy cơ về tim mạch và não bộ.
• Tiểu đường tuýp 2 (Type 2 diabetes): Lượng đường trong máu mất kiểm soát có thể gây ra những ảnh hưởng nhất định đến khả năng chuyển hóa năng lượng của tế bào não.

Lời kết từ bác sĩ:

Vì những thay đổi liên quan đến sự lão hóa, bao gồm cả sa sút trí tuệ, thường bắt đầu sớm hơn rất nhiều so với thời điểm các biểu hiện bộc lộ ra bên ngoài, nên ngay từ lúc này, hãy dành cho sức khỏe não bộ của bạn một sự quan tâm xứng đáng. Tâm trí của bạn là một kho báu lưu giữ mọi yêu thương của cuộc đời, hãy gìn giữ nó một cách cẩn trọng.

Phòng khám chuyên khoa Tâm thần BS Uân