Mối Liên Hệ Giữa Hormone Testosterone Và Tâm Lý Trị Liệu

Bạn đọc thân mến, tôi là ThS.BS Đinh Hữu Uân.

Khi bạn hoặc người thân tìm đến một phòng khám chuyên khoa tâm thần hay bước vào một phiên tham vấn tâm lý, bác sĩ hiểu rằng bạn đang mang trong mình những chông chênh nhất định. Đó có thể là cảm giác mệt mỏi kéo dài, sự trống rỗng, mất đi động lực sống, hay những đám mây mù của bệnh trầm cảm.
Trong quá trình đồng hành cùng bệnh nhân, các bác sĩ và chuyên gia tâm lý trị liệu không chỉ lắng nghe những câu chuyện về môi trường sống, về những tổn thương tinh thần, mà còn phải cẩn trọng quan sát cả những yếu tố sinh học bên trong cơ thể. Bởi lẽ, cơ thể và tâm trí là một khối thống nhất. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau chậm rãi tìm hiểu về một khía cạnh sinh học thường hay bị bỏ ngỏ nhưng lại có ảnh hưởng nhất định đến kết quả của quá trình tâm lý trị liệu: Mối liên hệ giữa sức khỏe tinh thần và hormone Testosterone.

Hiểu đúng về Testosterone

Nhiều bệnh nhân khi nghe bác sĩ tâm lý nhắc đến việc kiểm tra nội tiết tố thường cảm thấy băn khoăn. Trước tiên, chúng ta cần gỡ bỏ một hiểu lầm rất phổ biến: Testosterone không chỉ đơn thuần là “hormone đặc quyền của nam giới”. Trên thực tế, cả nam và nữ đều có Testosterone; chúng ta chia sẻ gần như trọn vẹn các loại hormone giống nhau, sự khác biệt chỉ nằm ở nồng độ cấu thành.

Testosterone đóng hai vai trò cốt lõi:

• Chức năng đồng hóa (Anabolic): Hỗ trợ quá trình xây dựng, duy trì và tái tạo các mô trong cơ thể.
• Chức năng hướng sinh dục (Androgenic): Định hình các đặc tính nam giới.

Lẽ tự nhiên, nam giới sở hữu lượng Testosterone cao hơn nữ giới, nhưng cơ thể người phụ nữ cũng rất cần loại hormone này để duy trì sự cân bằng. Nó là hormone nền tảng chịu trách nhiệm cho nhu cầu và ham muốn (libido) ở cả hai giới.

Trong thực hành lâm sàng tâm thần, các bác sĩ thường xuyên nhận thấy: Những bệnh nhân nữ đến khám vì tình trạng mệt mỏi mạn tính, hội chứng đau cơ xơ hóa (fibromyalgia), hay mang những biểu hiện trầm cảm, thường có sự liên hệ mật thiết với mức Testosterone rất thấp. Khi được hỗ trợ cân bằng lại lượng hormone này, tiến trình tâm lý trị liệu của họ trở nên thuận lợi hơn, và sức khỏe tinh thần có những bước cải thiện rất đáng kể.

Tại sao những xáo trộn tâm lý lại bắt nguồn từ sự suy giảm Testosterone?

Giống như nhiều loại nội tiết tố khác, Testosterone thường giảm dần một cách tự nhiên khi chúng ta lớn tuổi. Tuy nhiên, điều đáng lưu tâm là sự suy giảm này có thể xảy ra sớm hơn (ở bất kỳ độ tuổi nào) do những tác động từ lối sống và bệnh lý.

Sự thiếu hụt (hypogonadism) đôi khi làm gia tăng các trở ngại tâm lý, và thường bắt nguồn từ:

• Căng thẳng, lo âu kéo dài (Stress): Một yếu tố tâm lý tác động ngược lại làm suy giảm sinh lý.
• Sử dụng thuốc tránh thai: Các loại thuốc này có thể làm tăng một loại protein trong máu có tên là SHBG (Sex Hormone Binding Globulin – Globulin gắn kết hormone sinh dục). Bạn có thể hình dung SHBG như những chiếc “xe tải” hút hết lượng Testosterone tự do đang lưu thông, khiến cơ thể không còn đủ hormone để sử dụng.
• Mắc bệnh lý đái tháo đường.
• Sử dụng các loại thuốc giảm đau đặc trị (narcotic) thường xuyên.

Thực tế cho thấy, hầu như tất cả những ai mắc bệnh đái tháo đường hoặc phải dùng thuốc giảm đau narcotic định kỳ đều gặp phải tình trạng lượng Testosterone xuống thấp. Nếu những bệnh nhân này tìm đến liệu pháp tâm lý mà bỏ qua việc điều chỉnh các yếu tố nội tiết, thì việc giải quyết triệt để cảm giác uể oải, chán nản sẽ cần nhiều thời gian hơn.

Hội chứng “Mãn dục nam”

Khi nói về trầm cảm ở nam giới độ tuổi trung niên, chúng ta không thể không nhắc đến “Andropause” – một dạng mãn dục nam thường xuất hiện khi đàn ông bước vào độ tuổi 40 và 50.

Trong giai đoạn này, người bệnh thường trải qua các dấu hiệu:

• Suy giảm hoặc đánh mất ham muốn sinh lý.
• Giảm khối lượng cơ bắp, tăng lượng mỡ trong cơ thể.
• Cảm giác buồn bã, biểu hiện của trầm cảm.
• Thiếu hụt động lực và mục tiêu sống.
• Thường xuyên mệt mỏi, giảm sút sức bền và thể lực.

Nhiều triệu chứng ở trên hoàn toàn trùng khớp với các tiêu chuẩn chẩn đoán của bệnh trầm cảm. Rất nhiều bệnh nhân (kể cả nữ giới ở bất kỳ độ tuổi nào có nồng độ Testosterone thấp) cũng gặp phải những triệu chứng y hệt. Nếu chỉ tiếp cận đơn thuần bằng các kỹ thuật tâm lý trị liệu mà không nhận ra sự thiếu hụt sinh học từ bên trong, người bệnh có thể cảm thấy liệu trình không mang lại hiệu quả như mong muốn.

Sự song hành giữa tối ưu nội tiết và Liệu pháp Tâm lý

Liệu pháp thay thế Testosterone có thể được thực hiện ở bất kỳ độ tuổi nào và cho cả hai giới. Khi nồng độ hormone được phục hồi, hàng trăm nghiên cứu y khoa đã chứng minh những lợi ích rõ rệt, tạo một nền tảng vững chắc cho quá trình tâm lý trị liệu:

• Hỗ trợ giải tỏa các biểu hiện trầm cảm.
• Khôi phục lại nhu cầu sinh lý tự nhiên.
• Nuôi dưỡng lại động lực và sự hào hứng.
• Tái tạo nguồn năng lượng sống (mojo).

Không chỉ dừng lại ở việc điều hòa tâm trạng và ham muốn, nồng độ nội tiết ổn định còn giúp cải thiện chức năng nhận thức, chức năng tim mạch, thúc đẩy khả năng chữa lành vết thương, gia tăng sức mạnh cơ bắp và sự bền bỉ. Khi cơ thể vật lý khỏe mạnh, tâm trí sẽ có không gian để thực hành các liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) một cách hiệu quả nhất.

Tầm quan trọng của việc xét nghiệm sâu trong thăm khám Tâm thần

Trong y khoa và tâm lý học, việc đánh giá cẩn trọng là chìa khóa để tìm ra phác đồ phù hợp. Bác sĩ muốn chia sẻ với bạn một nguyên tắc quan trọng: Chỉ vì nồng độ Testosterone của bạn nằm trong “giới hạn bình thường” (normal range) trên kết quả xét nghiệm tổng quát, không đồng nghĩa với việc nó đang ở mức “tối ưu” (optimal) cho thể trạng của riêng bạn.

Hơn thế nữa, bởi sự hiện diện của protein SHBG như đã nhắc đến ở trên, việc chỉ kiểm tra nồng độ Testosterone toàn phần (Total) là chưa đủ. Bác sĩ cần đánh giá cả mức Testosterone tự do (Free) để biết chính xác cơ thể đang thực sự sử dụng được bao nhiêu phần.

Nói một cách dễ hiểu, để cơ thể và tâm trí hoạt động mượt mà nhất, các chỉ số hormone nên nằm ở 1/3 khoảng trên của giới hạn bình thường. Đôi khi, chỉ một sự dịch chuyển nhỏ từ 1/3 dưới lên 1/3 trên của mức bình thường cũng đã đủ để mang lại một sự cải thiện lớn lao cho chất lượng sống của bạn.

Vì vậy, đừng vội chấp nhận câu trả lời “xét nghiệm máu bình thường nên bạn không sao cả” nếu bạn vẫn đang phải gồng mình chống chọi với những cơn mệt mỏi, chán nản hay mất định hướng. Bạn và nguồn năng lượng sống của bạn hoàn toàn xứng đáng được thấu hiểu bởi những bác sĩ chuyên khoa am hiểu sâu sắc về sự cân bằng giữa nội tiết tố và tâm lý.

Tiến trình chữa lành sức khỏe tinh thần là một hành trình kết nối những mảnh ghép từ thể chất, cảm xúc đến những trải nghiệm trong cuộc sống. Nếu bạn đang cảm thấy mệt mỏi, hãy cho phép bản thân được nghỉ ngơi và tìm kiếm sự hỗ trợ toàn diện từ các Chuyên gia tâm lý và các bác sĩ Tâm thần giỏi.

Phòng khám chuyên khoa Tâm thần BS Uân – Tâm lý trị liệu